डिजिटल युगमा पत्रकारिताको विश्वसनीयता, संकट र सम्भावना
देवेन्द्र किशोर: पत्रकारिता लोकतन्त्रको चौथो स्तम्भ मानिन्छ। राज्यका तीन अंग—कार्यपालिका, व्यवस्थापिका र न्यायपालिकामाथि निगरानी राख्दै जनतालाई सत्य सूचना प्रदान गर्नु पत्रकारिताको मूल दायित्व हो। तर पछिल्लो समय दक्षिण एशियामा पत्रकारिताको स्वरूप तीव्र रूपमा बदलिँदै गएको छ। डिजिटल प्रविधिको विस्तार, सामाजिक सञ्जालको प्रभाव र युट्युबजस्ता प्लेटफर्मको सहज पहुँचले पत्रकारितामा नयाँ अवसर त सिर्जना गरेको छ, तर यससँगै विश्वसनीयता, नैतिकता र पेशागत मर्यादामाथि गम्भीर चुनौती पनि थपिएको छ।
नेपाल, भारत, बंगलादेश, पाकिस्तान र श्रीलंकाजस्ता दक्षिण एशियाली मुलुकहरूमा पत्रकारिता अहिले संक्रमणकालीन अवस्थामा छ। परम्परागत प्रिन्ट मिडिया र टेलिभिजनभन्दा डिजिटल मिडिया र सामाजिक सञ्जालको प्रभाव बढ्दो छ। सूचना प्रवाहको गति तीव्र भएको छ, तर सूचनाको सत्यता र विश्वसनीयता भने कमजोर बन्दै गएको देखिन्छ। आज जो–कोहीले मोबाइल फोन र इन्टरनेटको प्रयोग गरेर आफूलाई “पत्रकार” घोषणा गर्न सक्ने अवस्था बनेको छ। यही कारणले वास्तविक पत्रकारिता र व्यक्तिगत प्रचारबीचको दूरी घट्दै गएको छ।
विशेषगरी भारत र नेपालमा युट्युब पत्रकारिताको तीव्र विस्तार भएको छ। कतिपय युट्युबरहरूले सामाजिक मुद्दा उजागर गर्दै सकारात्मक भूमिका खेलेका छन्। भ्रष्टाचार, अनियमितता र स्थानीय समस्यालाई मुख्यधारको बहसभित्र ल्याउन डिजिटल माध्यम प्रभावकारी बनेको छ। तर यसको अर्को पक्ष पनि उत्तिकै गम्भीर छ। दर्शक संख्या र आम्दानी बढाउने उद्देश्यले तथ्यहीन, उत्तेजनात्मक र भ्रामक सामग्री उत्पादन गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। कतिपयले पत्रकारितालाई सूचनाको माध्यमभन्दा बढी व्यापार र प्रभाव प्रदर्शनको साधन बनाएका छन्।
दक्षिण एशियामा पत्रकारहरूको सुरक्षा पनि ठूलो चुनौती बनेको छ। सत्य समाचार लेखेकै कारण धम्की, मुद्दा, गिरफ्तारी र आक्रमणको सामना गर्नुपर्ने अवस्था अझै कायम छ। पाकिस्तान, बंगलादेश र अफगानिस्तानमा पत्रकारमाथिको हिंसा अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा चिन्ताको विषय बनेको छ। नेपाल र भारतमा पनि खोज पत्रकारिता गर्ने पत्रकारहरू राजनीतिक दबाब, ट्रोल आक्रमण र कानुनी झमेलामा पर्ने गरेका उदाहरण प्रशस्तै छन्।
अर्कोतर्फ, पत्रकारिताभित्रै राजनीतिक ध्रुवीकरण र आर्थिक निर्भरता बढेको छ। धेरै सञ्चारमाध्यम कुनै न कुनै राजनीतिक शक्ति, व्यापारिक समूह वा स्वार्थ केन्द्रसँग जोडिएका देखिन्छन्। यसको प्रत्यक्ष असर समाचारको निष्पक्षतामा परेको छ। समाचारभन्दा प्रचारमुखी सामग्री बढ्दै गएको छ। दक्षिण एशियाका धेरै पत्रकार न्यून पारिश्रमिक, असुरक्षित रोजगार र संस्थागत संरक्षणको अभावमा काम गर्न बाध्य छन्। यस्तो अवस्थामा स्वतन्त्र र निर्भीक पत्रकारिता कमजोर बन्नु स्वाभाविक हो।
सामाजिक सञ्जालले पत्रकारितामा नयाँ प्रतिस्पर्धा ल्याएको छ। पहिले समाचारको मुख्य स्रोत अखबार, रेडियो वा टेलिभिजन हुन्थ्यो। अहिले फेसबुक, युट्युब, टिकटक र एक्स (ट्विटर) जस्ता माध्यमले समाचार उपभोगको स्वरूप नै परिवर्तन गरिदिएको छ। तर सामाजिक सञ्जालमा “भ्यु” र “भाइरल” हुने होडले पत्रकारिताको मूल मूल्यलाई चुनौती दिएको छ। तथ्य जाँच नगरी समाचार प्रकाशन गर्ने, सनसनीपूर्ण शीर्षक राख्ने र व्यक्तिगत चरित्र हत्या गर्ने प्रवृत्ति बढेको छ। यसले पत्रकारिताप्रतिको जनविश्वास कमजोर बनाइरहेको छ।
यद्यपि, सम्पूर्ण डिजिटल पत्रकारितालाई नकारात्मक रूपमा मात्रै हेर्न मिल्दैन। नयाँ पुस्ताले डिजिटल माध्यममार्फत वैकल्पिक आवाज उठाइरहेका छन्। ग्रामीण क्षेत्रका समस्या, सीमान्तकृत समुदायका आवाज र स्थानीय भ्रष्टाचारका घटनाहरू सामाजिक सञ्जालकै माध्यमबाट राष्ट्रिय बहसमा आउन थालेका छन्। यसले सूचना पहुँचलाई लोकतान्त्रिक बनाएको छ। अब चुनौती भनेको डिजिटल स्वतन्त्रता र पत्रकारिताको नैतिकताबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो।
पत्रकारिताको भविष्य विश्वसनीयता, तथ्यपरकता र पेशागत आचरणमा निर्भर छ। दक्षिण एशियामा पत्रकारिता क्षेत्रलाई व्यवस्थित गर्न स्पष्ट मापदण्ड, पत्रकारको दर्ता प्रणाली, आचारसंहिता कार्यान्वयन र मिडिया साक्षरताको आवश्यकता देखिन्छ। केवल माइक, क्यामेरा वा युट्युब च्यानल भएकै आधारमा पत्रकारको मान्यता दिने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ। पत्रकारिता अध्ययन, तथ्य परीक्षण, कानुनी ज्ञान र सामाजिक जिम्मेवारीलाई अनिवार्य बनाउन आवश्यक छ।
आजको समयमा पत्रकारितालाई बचाउने जिम्मेवारी केवल सरकार वा मिडिया संस्थाको मात्र होइन, स्वयं पत्रकार र समाजको पनि हो। पत्रकारले आफ्नो पेशागत मर्यादा जोगाउनुपर्छ भने नागरिकले पनि सत्य र भ्रामक सूचनाबीच फरक छुट्याउने क्षमता विकास गर्नुपर्छ।
दक्षिण एशियामा पत्रकारिता अहिले अवसर र संकटको दोबाटोमा उभिएको छ। यदि पत्रकारिताले आफ्नो मूल धर्म—सत्य, निष्पक्षता र जनउत्तरदायित्व—लाई कायम राख्न सक्यो भने डिजिटल युगमा पनि यसको गरिमा सुरक्षित रहनेछ। अन्यथा, पत्रकारिता सूचनाको माध्यमभन्दा बढी प्रचार, व्यापार र प्रभावको खेलमा सीमित हुने खतरा बढ्दै जानेछ।
