देवेन्द्र के ढुङगाना । बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि नेपाली कांग्रेसले आफ्नो १५औँ महाधिवेशन गर्दैगर्दा नेपाली राजनीति एउटा असहज ऐतिहासिक मोडमा उभिएको छ। कांग्रेसको महाधिवेशन सामान्यतः नेतृत्व चयन, नीति निर्माण र संगठन पुनर्संरचनाको लोकतान्त्रिक अभ्यास हुनुपर्ने हो। तर यसपटकको महाधिवेशनको सबैभन्दा ठूलो विशेषता यही हो— कांग्रेस एक छैन।
निर्वाचन आयोगबाट आधिकारिकता प्राप्त गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसले महाधिवेशनमार्फत नयाँ नेतृत्व, नीति र पुस्तान्तरणको सन्देश दिन खोजिरहेको छ भने पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा पक्षले समानान्तर महाधिवेशनको तयारी गरिरहेको छ। कानुनी वैधताको प्रश्नले राजनीतिक विवादलाई थप जटिल बनाएको छ। यसले कांग्रेसभित्रको पुरानो गुटगत प्रतिस्पर्धालाई केवल नेतृत्वको संघर्षबाट संस्थागत विभाजनको तहसम्म पुर्याएको देखिन्छ।
यस अर्थमा १५औँ महाधिवेशन केवल कांग्रेसको नियमित सांगठनिक प्रक्रिया होइन; यो कांग्रेसको भविष्य कुन दिशामा जाने भन्ने निर्णायक राजनीतिक परीक्षण हो।
२०५९ को विभाजनको छायाबाट वर्तमानसम्म
कांग्रेसको इतिहासमा विभाजन नयाँ विषय होइन। २०५९ सालमा शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको समूह अलग भएर नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गर्दा पार्टी गम्भीर रूपमा विभाजित भएको थियो। २०६४ सालमा पुनः एकीकरण भएपछि कांग्रेसले लामो समयसम्म औपचारिक विभाजन टार्यो। तर गुट भने कहिल्यै अन्त्य भएन।
आजको परिस्थिति २०५९ सालकै पुनरावृत्ति भने होइन। त्यतिबेला देउवा स्वयं प्रधानमन्त्री थिए र विभाजनले शक्तिशाली राजनीतिक संरचना निर्माण गरेको थियो। अहिलेको विभाजनको पृष्ठभूमि कानुनी वैधता, नेतृत्व हस्तान्तरण, पुस्तान्तरण र पार्टी सञ्चालनको शैलीसँग जोडिएको छ। तर समानता एउटा गम्भीर छ— कांग्रेसको आन्तरिक विवाद फेरि जनताको नजरमा फुटको रूपमा देखिन थालेको छ।
यही नै कांग्रेसका लागि सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक जोखिम हो।
महाधिवेशनपछि पहिलो काम: विजय होइन, घाउ निको पार्नु
महाधिवेशनबाट एउटा पक्षले वैधानिक विजय हासिल गरे पनि कांग्रेसको वास्तविक परीक्षा त्यसपछि सुरु हुनेछ। नेतृत्व चयन गर्नुभन्दा कठिन काम पराजित वा असन्तुष्ट पक्षलाई पार्टीभित्र सम्मानपूर्वक राख्नु हुनेछ।
पार्टीको तल्लो तहमा लामो समयदेखि गुटका आधारमा बनेका सम्बन्ध, अवसरको वितरण, टिकटको राजनीति र नेतृत्वप्रतिको निष्ठाले संगठनलाई कमजोर बनाएको छ। केन्द्रमा भएको विवादको मनोवैज्ञानिक प्रभाव गाउँ–नगरसम्म पुगिसकेको अवस्थामा केवल 'हामी वैधानिक हौँ' भन्ने दाबीले संगठन एक हुँदैन।
त्यसैले नयाँ नेतृत्वले 'विजयी पक्ष' होइन, 'सम्पूर्ण कांग्रेसको नेतृत्व' गर्ने क्षमता देखाउनुपर्छ। पूर्वनेतृत्व र असन्तुष्ट समूहलाई सम्मानजनक स्थान दिने, जिम्मेवारी वितरणमा पारदर्शिता अपनाउने र गुटका आधारमा होइन, योग्यता तथा जनाधारका आधारमा संगठन चलाउने अभ्यास सुरु गर्नुपर्छ।
कांग्रेसको वास्तविक संकट गुट होइन, राजनीतिक विश्वासको हो
कांग्रेसको संकटलाई केवल देउवा–थापा विवादका रूपमा बुझ्नु अपूर्ण हुन्छ। मूल समस्या दशकौँदेखि विकास हुँदै आएको व्यक्तिकेन्द्रित नेतृत्व, गुटगत भागबण्डा र आन्तरिक लोकतन्त्रको कमजोर अभ्यास हो।
जनताले पटक–पटक निर्वाचनमार्फत एउटै सन्देश दिएका छन्— उनीहरू पुराना दलको इतिहासको सम्मान गर्छन्, तर इतिहासकै नाममा वर्तमानको असफलता स्वीकार गर्न तयार छैनन्।
युवा पुस्ता रोजगारी, शिक्षा, सुशासन, प्रविधि, अवसर र सम्मान खोजिरहेको छ। विदेशिने युवाको संख्या बढिरहेको छ। अर्थतन्त्रमा दबाब छ। भ्रष्टाचार र राजनीतिक संरक्षणप्रति जनआक्रोश छ। यस्तो समयमा कांग्रेसभित्र पद, गुट र भागबण्डाको संघर्ष केन्द्रमा देखिनु उसको राजनीतिक विश्वसनीयताका लागि गम्भीर समस्या हो।
त्यसैले १५औँ महाधिवेशनले नेतृत्व मात्र परिवर्तन गरेर पुग्दैन; राजनीतिक संस्कार परिवर्तन गर्ने घोषणा र व्यवहार दुवै देखाउनुपर्छ।
हिन्दूराष्ट्र र राजसंस्थाको बहस: कांग्रेसको अर्को वैचारिक परीक्षा
कांग्रेसभित्र हिन्दूराष्ट्र र राजसंस्थासम्बन्धी आवाजहरू पनि समय–समयमा उठिरहेका छन्। यसलाई केवल केही नेताको व्यक्तिगत धारणा भनेर पन्छाउनु पर्याप्त हुँदैन। समाजमा बढिरहेको असन्तुष्टि, राजनीतिक दलप्रतिको वितृष्णा र वैकल्पिक राजनीतिक नाराको प्रभावसँग जोडेर यसको विश्लेषण गर्नुपर्छ।
तर कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक पहिचान बिर्सेर लोकप्रियतावादी नाराको पछाडि दौडनु पनि जोखिमपूर्ण हुनेछ। कांग्रेसले संविधान, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, समावेशिता, धर्मनिरपेक्षता र सामाजिक न्यायबारे आफ्नो स्पष्ट धारणा जनतासामु राख्नुपर्छ।
विचारमा अस्पष्टता र सत्तामा अवसरवादले कांग्रेसलाई दीर्घकालीन शक्ति बनाउन सक्दैन।
राष्ट्रिय राजनीतिमा कांग्रेसको रणनीतिक दिशा
अब कांग्रेसका लागि तीनवटा रणनीतिक प्राथमिकता अपरिहार्य देखिन्छन्।
पहिलो, संगठन पुनर्निर्माण। केन्द्रदेखि वडा तहसम्म गुटभन्दा संस्था बलियो बनाउने प्रणाली आवश्यक छ। युवालाई केवल नारामा होइन, निर्णय प्रक्रियामै अर्थपूर्ण प्रतिनिधित्व दिनुपर्छ।
दोस्रो, नीतिमा पुनर्जागरण। आर्थिक विकास, रोजगारी, उद्यमशीलता, शिक्षा, स्वास्थ्य, डिजिटल अर्थतन्त्र र भ्रष्टाचार नियन्त्रणलाई केन्द्रमा राखेर नयाँ पुस्ताले बुझ्ने भाषामा कांग्रेसको आर्थिक तथा सामाजिक कार्यक्रम प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
तेस्रो, निर्वाचनकेन्द्रित होइन, जनताकेन्द्रित राजनीति। गठबन्धन गर्ने कि नगर्ने भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले कांग्रेसले आफ्नै जनाधार पुनर्निर्माण गर्नुपर्छ। आगामी स्थानीय, प्रदेश र संघीय निर्वाचन कांग्रेसका लागि केवल सिट जित्ने प्रतिस्पर्धा होइन, जनताले उसको पुनरुत्थानलाई स्वीकार गरे कि गरेनन् भन्ने जनमतसंग्रह हुनेछ।
अब कांग्रेसलाई इतिहासले होइन, भविष्यले जोगाउनुपर्छ
१५औँ महाधिवेशन कांग्रेसको इतिहासमा अर्को एउटा महाधिवेशन मात्र नबनोस्। यो विभाजनबाट एकताको, गुटबाट संस्थाको, व्यक्तिवादबाट विधिको र पुरानो राजनीतिक शैलीबाट नयाँ राजनीतिक संस्कारतर्फ जाने मोड बन्नुपर्छ।
कांग्रेसले बुझ्नुपर्ने मूल सत्य सरल छ— जनताले कांग्रेसलाई उसको विगतका योगदानका लागि सम्मान गर्न सक्छन्, तर भविष्यको मत उसको विगतका आधारमा मात्र दिँदैनन्।
त्यसैले महाधिवेशनको वास्तविक सफलता कसले सभापति जित्यो भन्नेमा होइन, कांग्रेसले आफूलाई कति बदल्न सक्यो भन्नेमा मापन हुनेछ।
यदि महाधिवेशनपछि पनि कांग्रेस पुरानै गुट, भागबण्डा, नेतृत्वको हठ र व्यक्तिगत स्वार्थको चक्रमा फर्कियो भने विभाजनको कानुनी अन्त्य भए पनि राजनीतिक विभाजन कायम रहनेछ। तर यदि यसले अहिलेको संकटलाई आत्मसमीक्षाको अवसर बनायो, अग्रजको अनुभव र युवाको ऊर्जा जोड्यो, सुशासन र आर्थिक रूपान्तरणलाई केन्द्रमा राख्यो तथा संविधान र लोकतन्त्रको रक्षा गर्दै नयाँ पुस्ताको विश्वास जित्ने राजनीतिक कार्यक्रम अघि सार्यो भने यही संकट कांग्रेसको पुनर्जागरणको प्रारम्भ बन्न सक्छ।
कांग्रेसका अगाडि अहिले प्रश्न ‘कसको कांग्रेस?’ भन्ने होइन। निर्णायक प्रश्न हो— ‘कस्तो कांग्रेस?’
यही प्रश्नको उत्तरले १५औँ महाधिवेशनलाई ऐतिहासिक बनाउनेछ—वा अर्को गुटगत अध्यायमा सीमित गर्नेछ।
