झापा । आजको यस विशेष कार्यक्रममा यहाँहरू सबैलाई हार्दिक स्वागत गर्दछु। आज हामी एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण तर अझै पनि हाम्रो समाजमा खुलेर छलफल गर्न हिच्किचाइने विषयबारे कुरा गर्दैछौं— रजस्वला स्वच्छता।
हरेक वर्ष मे २८ लाई विश्वभर रजस्वला स्वच्छता दिवस का रूपमा मनाइन्छ / मनायौ । यस दिवसको मुख्य उद्देश्य रजस्वलासँग सम्बन्धित गलत धारणा, अन्धविश्वास र सामाजिक वर्जनालाई अन्त्य गर्दै महिलाहरूको स्वास्थ्य, सम्मान र अधिकारको संरक्षण गर्नु हो।
रजस्वला कुनै रोग होइन, कुनै अभिशाप होइन, कुनै लाजको विषय पनि होइन। यो महिलाको शरीरमा हुने पूर्ण रूपमा प्राकृतिक र जैविक प्रक्रिया हो। तर विडम्बना, आज पनि धेरै महिला र किशोरीहरू रजस्वलाबारे खुलेर बोल्न सक्दैनन्। कतिपय ठाउँमा महिनावारी भएका महिलामाथि विभेद गरिन्छ, उनीहरूलाई विभिन्न सामाजिक तथा धार्मिक गतिविधिबाट टाढा राखिन्छ।
यस्ता पुराना सोच र गलत अभ्यासहरूलाई परिवर्तन गर्नु आजको आवश्यकता हो।
सबैभन्दा पहिले बुझौं— रजस्वला भनेको के हो?
महिलाको शरीरमा हरेक महिना गर्भधारणको सम्भावनाका लागि विशेष तयारी हुन्छ। डिम्बाशयबाट एउटा डिम्ब निस्कन्छ, जसलाई डिम्बोत्सर्जन भनिन्छ। यो डिम्ब डिम्बवाहिनी नली हुँदै पाठेघरमा पुग्छ। सम्भावित गर्भधारणका लागि पाठेघरको भित्री भागमा रगत र तन्तुको तह बन्न थाल्छ।
यदि उक्त डिम्ब निषेचित भएन भने पाठेघरको त्यो भित्री तह शरीरलाई आवश्यक नपर्ने भएकाले रगतसहित योनीमार्गबाट बाहिर निस्कन्छ। यही प्रक्रियालाई रजस्वला वा महिनावारी भनिन्छ।
यो प्रक्रिया किशोरावस्थादेखि सुरु भई महिलाको प्रजनन जीवनभर नियमित रूपमा चलिरहन्छ। त्यसैले रजस्वला महिलाको स्वास्थ्यसँग जोडिएको सामान्य जैविक प्रक्रिया हो।
अब प्रश्न उठ्छ— रजस्वला स्वच्छता किन आवश्यक छ?
रजस्वलाको समयमा उचित सरसफाइ र स्वच्छता कायम राखिएन भने विभिन्न स्वास्थ्य समस्या उत्पन्न हुन सक्छन्।
अस्वच्छ स्यानिटरी प्याड वा फोहोर कपडा प्रयोग गर्दा जननेन्द्रियमा संक्रमण हुन सक्छ। लामो समयसम्म एउटै प्याड प्रयोग गर्दा चिसोपन र फोहोरका कारण छालामा जलन, चिलाउने समस्या तथा घाउसमेत हुन सक्छ।
शौचालय प्रयोग गरेपछि सही तरिकाले सफा नगर्दा आन्द्राका जीवाणु योनीमा प्रवेश गरी संक्रमण गराउन सक्छन्। हात राम्रोसँग नधुने बानीले पनि विभिन्न रोगहरू फैलन सक्छन्।
विशेषगरी रजस्वलाको समयमा संक्रमण बढेमा पिसाब नलीको संक्रमण, जननेन्द्रियसम्बन्धी समस्या तथा गम्भीर अवस्थामा मिर्गौलासम्म असर पुग्न सक्छ।
त्यसैले रजस्वलाको समयमा स्वच्छता कायम राख्नु केवल आरामका लागि मात्र होइन, स्वास्थ्य सुरक्षाका लागि पनि अत्यन्त आवश्यक छ।
अब कुरा गरौं सुरक्षित रजस्वला अभ्यासका बारेमा।
सबैभन्दा पहिले, रजस्वलाको समयमा सधैं सफा स्यानिटरी प्याड, रूई वा सफा कपडा प्रयोग गर्नुपर्छ। प्रयोग गरिएको सामग्री सफा र सुरक्षित हुनुपर्छ।
रक्तस्रावको मात्राअनुसार नियमित रूपमा प्याड परिवर्तन गर्नुपर्छ। सामान्यतया २ देखि ६ घण्टाको अन्तरालमा प्याड फेर्नु उपयुक्त मानिन्छ। लामो समयसम्म एउटै प्याड प्रयोग गर्नु स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन सक्छ।
यदि कपडा प्रयोग गरिन्छ भने त्यसलाई साबुन र तातो पानीले राम्रोसँग धोएर घाममा राम्ररी सुकाउनुपर्छ। ओसिलो वा फोहोर कपडा पुनः प्रयोग गर्नु हुँदैन।
रजस्वलाको समयमा जननेन्द्रियलाई सफा पानीले धुनुपर्छ। अत्यधिक साबुन, सुगन्धित पदार्थ वा रसायनयुक्त सामग्री प्रयोग गर्दा प्राकृतिक सन्तुलन बिग्रन सक्छ।
त्यसैगरी, शौचपश्चात् सधैं अगाडिबाट पछाडितर्फ सफा गर्नुपर्छ। यसले संक्रमणको जोखिम कम गर्छ।
प्रयोग गरिएका प्याड तथा अन्य सामग्रीलाई उचित तरिकाले व्यवस्थापन गर्नु पनि उत्तिकै आवश्यक छ।
अब हामी रजस्वला फोहोर व्यवस्थापनका विषयमा कुरा गरौं।
धेरै मानिसहरूले प्रयोग गरिएका प्याड तथा अन्य सामग्री शौचालय वा ढलमा फाल्ने गर्छन्। यस्तो अभ्यासले ढल प्रणाली अवरुद्ध गर्न सक्छ र वातावरणीय समस्या सिर्जना गर्छ।
रजस्वला सामग्री लामो समयसम्म नगल्ने भएकाले माटो तथा जलस्रोत प्रदूषित हुन सक्छन्। रगतले भिजेका सामग्रीमा जीवाणु बढ्ने सम्भावना पनि रहन्छ।
त्यसैले प्रयोग गरिएका प्याडहरू कागज वा अन्य सुरक्षित सामग्रीमा बेरेर ढक्कन भएको फोहोरदानीमा फाल्नुपर्छ। सम्भव भए सुरक्षित रूपमा नष्ट गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
आज विश्वभर वातावरणमैत्री र पुनः प्रयोग गर्न सकिने सामग्रीको प्रयोगलाई पनि प्रोत्साहन गरिएको छ। तर जुनसुकै सामग्री प्रयोग गरे पनि स्वच्छता र सुरक्षालाई पहिलो प्राथमिकता दिनुपर्छ।
अब प्रश्न उठ्छ— रजस्वलालाई लिएर समाजको भूमिका के हुन सक्छ?
साँचो अर्थमा रजस्वला स्वच्छता महिलाको मात्र विषय होइन। यो परिवार, समुदाय, विद्यालय, कार्यस्थल र सरकार सबैको साझा जिम्मेवारी हो।
सबैभन्दा पहिले रजस्वलासँग जोडिएका अन्धविश्वास र भ्रमहरू अन्त्य गर्न आवश्यक छ। महिनावारी भएकी महिला अशुद्ध हुन्छिन् भन्ने सोच वैज्ञानिक रूपमा गलत छ।
महिलाहरूलाई सम्मानजनक व्यवहार गरिनुपर्छ। उनीहरूलाई विद्यालय, कार्यस्थल वा सामाजिक गतिविधिबाट अलग गरिनु हुँदैन।
विद्यालयहरूमा किशोरीहरूका लागि रजस्वला शिक्षा अनिवार्य बनाइनुपर्छ। स्यानिटरी प्याडको उपलब्धता, सुरक्षित शौचालय, सफा पानी तथा फोहोर व्यवस्थापनका पर्याप्त व्यवस्था हुनुपर्छ।
त्यसैगरी सार्वजनिक स्थल, कार्यालय, अस्पताल, बसपार्क तथा अन्य भीडभाड हुने स्थानहरूमा प्याड उपलब्ध गराउने मेसिन, छुट्टै फोहोर व्यवस्थापन प्रणाली तथा महिलामैत्री शौचालयको व्यवस्था गरिनुपर्छ।
पुरुषहरूको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।
बुबा, दाजुभाइ, श्रीमान् तथा पुरुष सहकर्मीहरूले रजस्वलालाई सामान्य जैविक प्रक्रिया भनेर बुझ्नुपर्छ। महिलालाई सहयोग गर्नु, आवश्यक सामग्री उपलब्ध गराउन सहयोग गर्नु तथा सम्मानजनक व्यवहार गर्नु पुरुषहरूको जिम्मेवारी पनि हो।
जब परिवारका पुरुष सदस्यहरू यस विषयमा सचेत हुन्छन्, तब महिलाहरूले पनि सहज रूपमा आफ्ना आवश्यकता व्यक्त गर्न सक्छन्।
प्रिय दर्शक तथा श्रोताहरू
रजस्वला स्वास्थ्य, सम्मान र मानव अधिकारसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको विषय हो। कुनै पनि महिला केवल रजस्वला भएकै कारण विभेद, अपमान वा असुविधाको सामना गर्न बाध्य हुनु हुँदैन।
हामी सबैले मिलेर रजस्वलाबारे खुला संवाद गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। किशोरीहरूलाई सही जानकारी दिनुपर्छ। विद्यालयदेखि समुदायसम्म स्वच्छता र सम्मानको संस्कृति विकास गर्नुपर्छ।
आजको सन्देश स्पष्ट छ— रजस्वला कुनै वर्जना होइन, महिला अधिकार हो।
जबसम्म रजस्वलालाई लाजको विषय मानिन्छ, तबसम्म महिलाको स्वास्थ्य र सम्मान पूर्ण रूपमा सुनिश्चित हुन सक्दैन। त्यसैले अब मौनता होइन, सचेतना आवश्यक छ; विभेद होइन, सम्मान आवश्यक छ; वर्जना होइन, अधिकारको सुनिश्चितता आवश्यक छ। यही सन्देशका साथ आजको कार्यक्रमबाट विदा हुन्छौं।
धन्यवाद। नमस्कार।
यो पत्रकार देवेन्द्र किशोर द्वारा लिखित आलेख हो l
