देवेन्द्र किशोर: नेपाल यतिबेला केवल हिमाल, संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्यको देश मात्र होइन; दक्षिण एशियाली शक्ति–सन्तुलनको संवेदनशील भूगोलका रूपमा पनि विश्व राजनीतिमा पुनः केन्द्रित हुँदै गएको छ। उत्तरमा चीन र दक्षिणतर्फ भारतले घेरेको नेपाल इतिहासदेखि नै दुई विशाल शक्ति बीच सन्तुलन कायम गर्ने कठिन कूटनीतिक यात्रामा रहेको राष्ट्र हो। तर इक्काइसौँ शताब्दीको बदलिँदो विश्व व्यवस्थाले नेपालको राजनीतिक महत्त्वलाई झनै तीव्र बनाइदिएको छ। अमेरिका, युरोपेली शक्ति, भारत र चीनबीच बढ्दो रणनीतिक प्रतिस्पर्धाले नेपाललाई केवल 'छिमेकी राष्ट्र' होइन, भू–राजनीतिक प्रभाव क्षेत्रको निर्णायक बिन्दु बनाएको छ।
यही जटिल समयमा नेपाली राजनीतिमा रवि लामिछाने र बालेन साहजस्ता नयाँ नेतृत्वको उदय हुनु सामान्य राजनीतिक घटना होइन। यो नेपाली जनताको दीर्घकालीन असन्तोष, परम्परागत दलप्रतिको वितृष्णा, भ्रष्टाचारविरोधी चेतना र नयाँ पुस्ताको राजनीतिक आकांक्षाको परिणाम स्वरूप हो। जनता अब केवल नारामा होइन, परिणाममा विश्वास गर्न चाहन्छन्। यही कारण पुराना दलहरूबाट निराश जनता वैकल्पिक शक्ति खोज्दै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र स्वतन्त्र नेतृत्वतर्फ आकर्षित भएका हुन्।
रवि–बालेनको उदयले नेपाली राजनीतिमा केवल शक्ति परिवर्तनको संकेत गरेको छैन; यसले नेपालको परराष्ट्र नीति, राज्य सञ्चालन शैली र राष्ट्रिय पहिचानको बहसलाई नयाँ मोड दिएको छ। यही कारण आज नेपालभित्र मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति केन्द्रहरूमा समेत यी नेतृत्वलाई गम्भीर चासोका साथ हेरिएको छ।
नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्दा स्पष्ट हुन्छ, यहाँको सत्ता परिवर्तन प्रायः बाह्य प्रभावबाट पूर्णतः अलग रहन सकेको छैन। १९५० को भारत–नेपाल सन्धिदेखि राजतन्त्रको अन्त्य, माओवादी जन युद्ध, संविधान निर्माण, संघीयता र सत्ता गठबन्धनसम्म विदेशी शक्तिहरूको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष भूमिका देखिन्छ। भारतले नेपाललाई आफ्नो सुरक्षा र सांस्कृतिक परिधिको अभिन्न भागका रूपमा हेर्छ भने चीन नेपाललाई तिब्बत सुरक्षाको संवेदनशील ढाल र दक्षिण एशियामा रणनीतिक प्रवेशद्वार मान्छ। उता अमेरिका नेपाललाई इन्डो–प्यासिफिक रणनीतिको सम्भावित साझेदारका रूपमा हेर्दै लोकतन्त्र, पारदर्शिता र विकास सहायता मार्फत प्रभाव विस्तार गर्न चाहन्छ।
यही सन्दर्भमा नयाँ नेतृत्वको उदय विश्वका लागि चासोको विषय बन्नु स्वाभाविक हो। परम्परागत शक्तिबाट अलग, वैचारिक रूपमा पूर्णतः संस्थागत नभएका र जनसमर्थनको बलमा उदाएका नेताहरूलाई विश्व शक्तिहरूले सम्भावित 'रणनीतिक अवसर' का रूपमा पनि हेर्ने गर्छन्। रवि लामिछानेको सञ्चार पृष्ठभूमि, जनसंवाद क्षमता र पुराना दलविरुद्धको आक्रामक राजनीतिक शैली तथा बालेन साहको प्रविधिमैत्री, प्रशासनिक सुधारमुखी र युवामाझ लोकप्रिय छविले नेपालमा नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको संकेत दिएको हो ।
तर प्रश्न यहाँबाट सुरु हुन्छ—के यी नयाँ शक्तिहरूले नेपाललाई सन्तुलित राष्ट्रनीतिको दिशामा लैजान सक्छन्? वा उनीहरू पनि पुराना दलजस्तै बाह्य प्रभाव र आन्तरिक अस्थिरताको चक्रमा अल्झिनेछन्?
नेपालमा पुराना दलहरूप्रति जनआक्रोशको मुख्य कारण केवल भ्रष्टाचार वा सत्ता संघर्ष मात्र होइन; स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टिकोणको अभाव पनि हो। दशकौँसम्म सत्तामा रहेका दलहरूले भारत र चीनसँगको सम्बन्धलाई स्थिर र सम्मानजनक दिशामा लैजान सकेनन्। परराष्ट्र नीति व्यक्ति, दल र तत्कालीन सत्ता समीकरणअनुसार बदलिँदै गयो। कहिले अत्यधिक भारत निकटता, कहिले चीनतर्फ झुकाव, कहिले पश्चिमी प्रभावप्रति निर्भरता—यी सबैले नेपालको राष्ट्रिय नीति अस्पष्ट बनायो।
परिणामतः नेपाली जनतामा यस्तो भावना विकसित भयो, पुराना दलहरू राष्ट्रिय हितभन्दा सत्ता र विदेशी समर्थनको राजनीतिमा बढी केन्द्रित भए। यही असन्तोषले नयाँ राजनीतिक विकल्पको जन्म गरायो। रास्वपा र स्वतन्त्र राजनीतिक धारप्रति जनसमर्थन बढ्नुको कारण यही हो—जनताले अब वैचारिक नाराभन्दा व्यवहारिक राष्ट्रवाद खोजिरहेका छन्।
विशेषतः युवापुस्तामा 'डिजिटल राष्ट्रवाद' को उदय भएको छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत राजनीतिक चेतना निर्माण गर्ने यो पुस्ता पुराना नेताहरूको भाषणभन्दा परिणाममुखी नेतृत्व खोजिरहेको छ। रवि–बालेन यही भावनाका प्रतिनिधि पात्र बनेका हुन्। उनीहरूलाई 'एण्टी–सिस्टम' नेतृत्वका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले राज्य संयन्त्रको पुरानो ढाँचा तोड्ने अपेक्षा गरिएको छ।
तर विश्व राजनीति केवल जनभावना र लोकप्रियताबाट चल्दैन। नेपाल जस्तो संवेदनशील भूगोलमा सत्ता परिवर्तनले अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति सन्तुलनमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। यदि नयाँ नेतृत्व भारतबाट दूरी बनाउँछ भने चीनको प्रभाव बढ्ने आशंका गरिन्छ। यदि चीनसँग अत्यधिक निकटता देखिन्छ भने भारत र पश्चिमी शक्तिहरू सशंकित हुन्छन्। यदि अमेरिका र पश्चिमी सहायता नजिक देखिन्छ भने 'विदेशी एजेण्डा' को आरोप लाग्ने खतरा रहन्छ। यही कारण नेपालमा नेतृत्व परिवर्तनलाई अन्तर्राष्ट्रिय शक्ति केन्द्रहरूले सूक्ष्म रूपमा नियालिरहेका छन्।
रवि–बालेन नेतृत्वको सबैभन्दा ठूलो चुनौती यही हुनेछ—लोकप्रिय राष्ट्रवाद र व्यावहारिक कूटनीतिबीच सन्तुलन कायम गर्नु हो । नेपालको वास्तविकता यस्तो छ, भारतसँग पूर्ण दूरी सम्भव छैन। व्यापार, पेट्रोलियम, पारवहन, रोजगार र सांस्कृतिक सम्बन्धले नेपाललाई भारतसँग गहिरो रूपमा जोडेको छ। उता चीन नेपालका लागि वैकल्पिक व्यापारिक र पूर्वाधार साझेदारका रूपमा उदाइरहेको छ। अमेरिका र युरोपेली शक्तिहरू लोकतन्त्र, मानवअधिकार र विकास सहकार्यका माध्यमबाट प्रभाव विस्तार गरिरहेका छन्।
त्यसैले अब नेपालको भविष्य 'एक पक्षीय झुकाव' मा होइन, बहुध्रुवीय सन्तुलनमा निर्भर हुनेछ। नयाँ नेतृत्वले यदि भावनात्मक राष्ट्रवादलाई मात्र राजनीतिक पूँजी बनायो भने नेपाल पुनः अस्थिरताको चक्रमा फस्न सक्छ। तर यदि उनीहरूले स्पष्ट राष्ट्रिय दृष्टि, संस्थागत सुधार, सन्तुलित कूटनीति र आत्मनिर्भर अर्थनीतिको मार्ग समाते भने नेपाल दक्षिण एशियाको एउटा सफल सन्तुलित राष्ट्रका रूपमा उदाउन सक्छ।
रास्वपा र बालेन नेतृत्वको उदयले अर्को महत्वपूर्ण परिवर्तन पनि संकेत गरेको छ—नेपाली राजनीतिमा वैचारिक ध्रुवीकरण कमजोर हुँदै जानु हो । विगतमा नेपाली राजनीति मुख्यतः वाम र प्रजातान्त्रिक धारबीच विभाजित थियो। तर आज जनता 'विचारधारा' भन्दा 'सुशासन' लाई प्राथमिकता दिन थालेका छन्। यही कारण हिजो एकअर्काका विरोधी शक्ति आज नयाँ नेतृत्वप्रति लचक देखिन थालेका छन्। यसले नेपाली राजनीतिमा नयाँ पुनर्संरचनाको संकेत गरेको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा पनि नेपाल अब 'सहयोग माग्ने राष्ट्र' मात्र नभई रणनीतिक रूपमा महत्वपूर्ण साझेदारका रूपमा हेरिन थालिएको छ। जलस्रोत, हिमालय क्षेत्र, चीन–भारत प्रतिस्पर्धा, डिजिटल अर्थतन्त्र, हरित ऊर्जा र दक्षिण एशियाली सुरक्षा संरचनामा नेपालको भूमिका भविष्यमा अझ महत्वपूर्ण बन्नेछ। यस्तो अवस्थामा नेपालको नेतृत्व परिपक्व, सन्तुलित र राष्ट्रिय हितप्रति स्पष्ट हुन आवश्यक छ।
रवि–बालेनको राजनीतिक उदयलाई त्यसैले केवल व्यक्तिको सफलता भनेर बुझ्न सकिँदैन। यो नेपाली जनताको चेतनामा आएको परिवर्तनको संकेत हो। जनता अब पुराना शक्ति केन्द्र, वंशवादी राजनीति र अस्थिर गठबन्धनबाट माथि उठेर नयाँ राजनीतिक संस्कृतिको खोजीमा छन्। यदि नयाँ नेतृत्वले यो विश्वास जोगाउन सफल भयो भने नेपाली राजनीतिले ऐतिहासिक छलाङ मार्न सक्छ। तर यदि उनीहरू पनि पुरानै प्रवृत्तिको निरन्तरता बने भने जनताको निराशा अझ गहिरो बन्न सक्छ।
अन्ततः नेपालको भविष्य यसमा निर्भर हुनेछ ,नयाँ नेतृत्वले राष्ट्रिय स्वाभिमान, आर्थिक आत्मनिर्भरता, संस्थागत सुधार र सन्तुलित परराष्ट्र नीतिलाई कति सफलतापूर्वक कार्यान्वयन गर्न सक्छ। नेपाल अब दुई छिमेकीबीचको राष्ट्र होइन; बदलिँदो विश्व राजनीतिमा निर्णायक रणनीतिक भूगोल हो। यही यथार्थ बुझेर अघि बढ्न सके मात्र रवि–बालेन नेतृत्वले नयाँ नेपालको सपना साकार बनाउन सक्नेछ।
