देवेन्द्र किशोर: भाषा संवादको माध्यम मात्र होइन, कुनै पनि समुदायको इतिहास, संस्कृति, सभ्यता र सामूहिक चेतनाको जीवन्त अभिव्यक्ति हो। संसारभर फैलिएका नेपाली भाषी समुदायका लागि नेपाली भाषा अस्तित्व, पहिचान र आत्मीयताको आधार बनेको छ। विशेषतः भारतका नेपालीभाषी गोर्खा समुदायले आफ्नो भाषा, साहित्य र संस्कृतिप्रतिको गहिरो प्रेमद्वारा नेपाली भाषालाई सीमाना र भूगोलभन्दा माथि उठाएर विश्वव्यापी पहिचान दिलाउने कार्य गरिरहेका छन्। उत्तर–पूर्वी भारतको माटोमा जरा गाडेर बसेको नेपाली भाषाको सुगन्धले आज पनि गोर्खा संस्कृति पुल्कित र जीवन्त रहेको अनुभूति दिलाउँछ।
भारतमा एक करोडभन्दा बढी नेपालीभाषी भारतीय नागरिक बसोबास गर्छन्। सिक्किम, दार्जिलिङ, असम, मेघालय, अरुणाचल प्रदेश, मणिपुर, नागाल्याण्ड तथा उत्तराखण्ड लगायतका क्षेत्रमा नेपाली भाषा बोल्ने गोर्खा समुदायको उल्लेखनीय उपस्थिति छ। उनीहरूले नेपाली भाषालाई केवल घरपरिवारको बोलीका रूपमा सीमित नराखी साहित्य, शिक्षा, सञ्चार, कला तथा सामाजिक गतिविधिमार्फत यसको संरक्षण र संवर्द्धनमा निरन्तर योगदान दिँदै आएका छन्।
भारतीय संविधानको आठौं अनुसूचीमा नेपाली भाषाले स्थान प्राप्त गरेपछि यसको संस्थागत विकासले थप गति लियो। संवैधानिक मान्यताले नेपाली भाषालाई सम्मानित स्थान दिलायो भने साहित्यिक सिर्जना, प्रकाशन र शैक्षिक अध्ययनका नयाँ सम्भावनाहरू पनि खुला भए। आज भारतमा नेपाली भाषामा प्रकाशित हुने साहित्यिक कृति, पत्रपत्रिका तथा अनुसन्धान सामग्रीको भण्डार निकै समृद्ध मानिन्छ। सिक्किम र दार्जिलिङ विशेष गरी नेपाली साहित्यका उर्वर भूमिका रूपमा परिचित छन्।
भाषा संरक्षणमा भारतीय गोर्खा समुदायले साहित्यलाई बलियो माध्यम बनाएको छ। नेपाली साहित्य सम्मेलन, विभिन्न सांस्कृतिक संस्था तथा साहित्यिक मञ्चहरूले नियमित रूपमा गोष्ठी, कवि सम्मेलन, पुस्तक विमोचन र सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजना गर्दै आएका छन्। यी गतिविधिले नयाँ पुस्तामा भाषाप्रतिको आकर्षण बढाउनुका साथै नेपाली साहित्यको निरन्तरता सुनिश्चित गरिरहेका छन्।
नेपाली भाषाको विकासमा आदिकवि भानुभक्त आचार्यको योगदानलाई सम्झने क्रममा भारतका नेपालीभाषी समुदायले प्रत्येक वर्ष भानु जयन्तीलाई विशेष उत्सवका रूपमा मनाउने गरेका छन्। दिल्लीदेखि दार्जिलिङ र सिक्किमदेखि असमसम्म आयोजना हुने भानु जयन्ती कार्यक्रमहरू केवल श्रद्धाञ्जलीका कार्यक्रम मात्र होइनन्; ती नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको सामूहिक उत्सव पनि हुन्। नृत्य, संगीत, कविता वाचन, प्रवचन तथा साहित्यिक बहसले भरिएका यस्ता कार्यक्रमले गोर्खा समुदायको भाषाप्रतिको गहिरो आत्मीयता झल्काउँछन्।
भारतीय गोर्खा समाजका विद्वानहरू नेपाली भाषालाई कुनै एक देशको सीमाभित्र बाँधेर हेर्न नहुने धारणा राख्छन्। नेपाली भाषा संसारभर फैलिएका नेपालीभाषीहरूको साझा सांस्कृतिक सम्पत्ति हो। नेपाली बोल्ने र नेपाली संस्कृतिलाई आत्मसात गर्ने सबै समुदायको साझा पहिचानका रूपमा नेपाली भाषालाई बुझ्ने दृष्टिकोणले यसको विश्वव्यापी महत्वलाई अझ व्यापक बनाएको छ।
समसामयिक सन्दर्भमा हेर्दा, विश्वव्यापीकरण र प्रविधिको तीव्र विकासले भाषिक चुनौतीहरू पनि सिर्जना गरिरहेको छ। अंग्रेजी तथा अन्य प्रभावशाली भाषाको बढ्दो प्रभावका बीच मातृभाषाको संरक्षण आज सबै समुदायका लागि महत्वपूर्ण विषय बनेको छ। भारतीय गोर्खा समुदायले यस चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लिँदै डिजिटल माध्यम, सामाजिक सञ्जाल, अनलाइन पत्रिका तथा साहित्यिक प्लेटफर्ममार्फत नेपाली भाषाको प्रयोग विस्तार गरिरहेको छ। नयाँ पुस्ताले प्रविधिसँगै नेपाली भाषाको प्रयोगलाई जोड्नु सकारात्मक संकेत हो।
भारतको सरकारी रेडियो अल इन्डिया रेडियोबाट दैनिक नेपाली भाषामा प्रसारण हुने कार्यक्रमहरूले पनि भाषा संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। समाचार, नाटक, कथा, गीत तथा सांस्कृतिक कार्यक्रममार्फत नेपाली भाषालाई लाखौं श्रोतासम्म पुर्याउने कार्यले भाषिक चेतनालाई बलियो बनाएको छ।
आजको समयमा नेपालभित्र र बाहिर जातीय तथा भाषिक पहिचानका बहसहरू चलिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा भारतीय गोर्खा समुदायले भाषा, साहित्य, संस्कार र संस्कृतिलाई एकताको सूत्रका रूपमा अघि सारेको देखिन्छ। पद्मश्री सम्मानित साहित्यकार सानु लामाले व्यक्त गरेझैं नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिलाई सभ्य समाजले जोगाउने सम्पदाका रूपमा संरक्षण र विकास गर्न आवश्यक छ। यही सोचले नेपाली भाषाको भविष्यलाई सुरक्षित र समृद्ध बनाउन सक्छ।
वास्तवमा, उत्तर–पूर्वी भारतको भूमिमा फैलिएको नेपाली भाषाको सुगन्ध केवल भाषिक उपस्थिति मात्र होइन; त्यो गोर्खा समुदायको संघर्ष, इतिहास, गौरव र सांस्कृतिक चेतनाको प्रतीक हो। भाषा र माटोप्रतिको प्रेमले नै इतिहासलाई जीवन्त राख्छ। भारतीय गोर्खा समुदायको नेपाली भाषा प्रेमले यही सत्यलाई प्रमाणित गरेको छ। उनीहरूको समर्पण, सिर्जना र सांस्कृतिक चेतनाले नेपाली भाषालाई सीमाना पारिको मात्र होइन, विश्वव्यापी नेपाली पहिचानको बलियो आधारका रूपमा स्थापित गरिरहेको छ।
