देशबन्धु बिश्वामित्र: भारतको राजधानी नयाँ दिल्लीमा हालै सम्पन्न ककरोच जनता पार्टी (सिजेपि) को प्रदर्शन एउटा विरोध कार्यक्रम थिएन, बरु भारतीय राजनीतिमा जमेको असन्तुष्टि, युवापुस्ताको आक्रोश र नयाँ राजनीतिक चेतनाको अभिव्यक्ति थियो। सामाजिक सञ्जालमा व्यंग्यका रूपमा जन्मिएको "ककरोच" प्रतीक छोटो समयमै लाखौँ युवाहरूको साझा पहिचान बन्न पुग्नु आफैंमा एउटा राजनीतिक घटना हो। अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले यसलाई परीक्षा घोटाला वा बेरोजगारीविरुद्धको आन्दोलनका रूपमा मात्र नभई भारतको वर्तमान शासन व्यवस्था र लोकतान्त्रिक अभ्यासप्रतिको गहिरो प्रश्नका रूपमा हेर्न थालेका छन्।
विश्वको सबैभन्दा ठूलो लोकतन्त्र भनेर चिनिने भारत आज आर्थिक वृद्धिदर, प्रविधि विकास र अन्तर्राष्ट्रिय प्रभावको हिसाबले शक्तिशाली राष्ट्रको रूपमा प्रस्तुत भइरहेको छ। तर यही चम्किलो कथाको भित्रपट्टि बेरोजगारी, शैक्षिक अव्यवस्था, सामाजिक विभाजन, जातीय ध्रुवीकरण तथा धार्मिक राजनीतिले सिर्जना गरेको असन्तुष्टि विस्तार हुँदै गएको देखिन्छ। विशेषगरी जेन–जी पुस्ताले आफूलाई राज्यको विकासबाट बाहिर राखिएको महसुस गर्न थालेको छ।
नीट परीक्षा प्रश्नपत्र चुहावट प्रकरण त्यसैको एउटा प्रतिनिधि घटना बन्यो। लाखौँ विद्यार्थीको भविष्यसँग जोडिएको परीक्षामा भएको अनियमितताले युवाहरूको मनमा रहेको अविश्वासलाई झन् गहिरो बनायो। उनीहरूले केवल परीक्षा प्रणालीमाथि प्रश्न उठाएनन्, राज्य सञ्चालनको समग्र विश्वसनीयतामाथि नै प्रश्न उठाउन थाले। यही सन्दर्भमा ककरोच जनता पार्टी एउटा राजनीतिक व्यंग्यभन्दा बढी सामाजिक प्रतीकका रूपमा उदायो।
ककरोच शब्द आफैंमा अपमानजनक सन्दर्भबाट आएको थियो। तर इतिहासमा धेरैपटक देखिएझैं, अपमानित पहिचानलाई आन्दोलनको प्रतीकमा रूपान्तरण गर्ने राजनीतिक क्षमता युवाहरूले प्रदर्शन गरेका छन्। जसरी विश्वका विभिन्न आन्दोलनहरूले दमनको भाषालाई प्रतिरोधको भाषामा रूपान्तरण गरेका थिए, भारतीय युवाहरूले पनि "ककरोच" लाई आफ्नो सामूहिक पहिचान बनाए। यसले भारतीय लोकतन्त्रमा एउटा नयाँ राजनीतिक भाषाको जन्म भएको संकेत गर्दछ।
भारतको वर्तमान राजनीतिक संरचना लामो समयदेखि जातीय समीकरण, धार्मिक ध्रुवीकरण र व्यक्तिकेन्द्रित नेतृत्वमा आधारित रहेको आरोप लाग्दै आएको छ। स्वतन्त्रतापछिको भारतीय लोकतन्त्रले चुनावी प्रक्रियालाई संस्थागत गर्न सफल भए पनि सामाजिक न्याय, अवसरको समानता र उत्तरदायी शासनको क्षेत्रमा धेरै चुनौतीहरू सामना गरिरहेको छ। पछिल्ला वर्षहरूमा हिन्दू राष्ट्रवादको उदय, राजनीतिक केन्द्रीकरण र राज्य शक्तिको विस्तारले लोकतान्त्रिक बहसलाई थप जटिल बनाएको छ।
युवापुस्ताले उठाएको प्रश्न केवल सरकार परिवर्तनको प्रश्न होइन। उनीहरू शासन शैली परिवर्तनको माग गरिरहेका छन्। उनीहरू जाति, धर्म र पहिचानका पुराना राजनीतिक सूत्रभन्दा अवसर, रोजगार, शिक्षा, पारदर्शिता र जवाफदेहितालाई प्राथमिकता दिन चाहन्छन्। यही कारणले ककरोच जनता पार्टीको आन्दोलनलाई परम्परागत विपक्षी राजनीतिभन्दा फरक रूपमा हेरिएको छ।
यस आन्दोलनलाई विश्व राजनीतिमा देखिएको जेन–जी चेतनासँग पनि जोडेर हेर्न सकिन्छ। नेपालमा युवाहरूले स्थापित राजनीतिक दलहरूप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गरिरहेका छन्। बंगलादेशमा विद्यार्थी आन्दोलनले सरकार परिवर्तनसम्मको अवस्था सिर्जना गर्यो। युरोप र अमेरिकामा पनि जलवायु संकट, सामाजिक न्याय र आर्थिक असमानताका विषयमा जेन–जी पुस्ताले परम्परागत राजनीतिक संरचनालाई चुनौती दिइरहेको छ। भारतको ककरोच आन्दोलन पनि यही विश्वव्यापी प्रवृत्तिको स्थानीय अभिव्यक्ति हो।
यद्यपि आन्दोलनको सम्भावना जति ठूलो छ, चुनौतीहरू पनि त्यत्तिकै गम्भीर छन्। पहिलो चुनौती संगठनात्मक हो। सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता र सडक प्रदर्शनको ऊर्जा राजनीतिक संरचनामा रूपान्तरण गर्न कठिन हुन्छ। धेरै आन्दोलनहरू भावनात्मक उभारका कारण चर्चित भए पनि संस्थागत राजनीतिक विकल्प दिन नसक्दा हराएका उदाहरण विश्वभर प्रशस्त छन्।
दोस्रो चुनौती वैचारिक स्पष्टताको हो। सरकारविरोधी भावना मात्र राजनीतिक कार्यक्रम बन्न सक्दैन। बेरोजगारी, शिक्षा, आर्थिक विकास, सामाजिक समावेशिता र संघीय संरचनाजस्ता जटिल विषयमा स्पष्ट दृष्टिकोण बिना आन्दोलन दीर्घकालीन विकल्प बन्न सक्दैन।
तेस्रो चुनौती राज्य शक्तिसँगको सम्बन्ध हो। भारतको वर्तमान सत्ता संरचना अत्यन्त संगठित, स्रोतसम्पन्न र प्रभावशाली छ। यस्तो अवस्थामा नयाँ राजनीतिक आन्दोलनलाई दमन, बदनाम गर्ने प्रयास वा सहजीकरणमार्फत कमजोर पार्ने रणनीतिहरू पनि देखिन सक्छन्।
तर यति हुँदाहुँदै पनि ककरोच जनता पार्टीको उदयलाई सामान्य घटनाका रूपमा लिन सकिँदैन। यसले भारतीय समाजभित्र गहिरिँदै गएको पुस्तागत अन्तरविरोधलाई सतहमा ल्याएको छ। राज्यले विकास र राष्ट्रवादको भाषामा प्रस्तुत गरेको कथालाई युवाहरूले आफ्नो जीवन अनुभवसँग तुलना गर्न थालेका छन्। जब शिक्षित युवाहरू रोजगारीविहीन हुन्छन्, परीक्षा प्रणालीमाथि विश्वास गुमाउँछन् र आफ्नो आवाजलाई बेवास्ता गरिएको महसुस गर्छन्, तब राजनीतिक असन्तुष्टि अपरिहार्य रूपमा विकसित हुन्छ।
आजको भारतमा ककरोच जनता पार्टी कुनै स्थापित राजनीतिक शक्ति नभए पनि एउटा महत्वपूर्ण संकेत भने अवश्य हो। यो संकेत पुरानो राजनीतिक भाषाबाट नयाँ राजनीतिक भाषातर्फको संक्रमणको हो। यो संकेत जातीय र धार्मिक ध्रुवीकरणभन्दा नागरिक अधिकार र अवसरको राजनीतितर्फको खोजीको हो। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण, यो संकेत लोकतन्त्रलाई चुनावी प्रक्रियामा सीमित नराखी उत्तरदायित्व, पारदर्शिता र जनसरोकारसँग जोड्ने नयाँ पुस्ताको आकांक्षाको हो।
भारतको भविष्य कता यूटर्न हुनेछ भन्ने कुरा अहिले नै निश्चित छैन। तर यति स्पष्ट छ जेन–जी पुस्ताले पुरानो राजनीतिक यथास्थितिलाई चुनौती दिन थालेको छ। ककरोच जनता पार्टी त्यस चुनौतीको प्रतीक बनेर उभिएको छ। यसले भारतीय लोकतन्त्रलाई नयाँ प्रश्नहरू सोधेको छ, जसको उत्तर सत्तासँग होइन, सम्पूर्ण राजनीतिक व्यवस्थासँग मागिएको छ।
