देशबन्धु बिश्वामित्र: नेपालको राजनीति फेरि एउटा निर्णायक मोडमा उभिएको छ। यो मोड सरकार परिवर्तनको मोड होइन, न त चुनावी समीकरणको मोड़ नै हो । यो मोड हो—राजनीतिक संस्कार परिवर्तन गर्ने कि पुरानै चक्र दोहोर्याउने भन्ने प्रश्नको मोड हो ।
पछिल्ला तीन दशकमा नेपालले धेरै परिवर्तन देख्यो। पञ्चायतबाट बहुदल, बहुदलबाट गणतन्त्र, राजतन्त्रबाट संघीयता, द्वन्द्वबाट शान्ति प्रक्रिया, र पुराना दलको एकाधिकारबाट नयाँ शक्तिको उदय भयो । तर यति धेरै राजनीतिक परिवर्तनपछि पनि आम नागरिकको एउटा गुनासो उस्तै छ—“अनुहार फेरिए, तर शासनको चरित्र फेरिएन।”
आज नेपालको राजनीतिक बहस को प्रधानमन्त्री बन्यो भन्नेमा सीमित छैन। प्रश्न अझ गहिरो छ—नेपालको राज्य सञ्चालनको आधार अब पनि नारा नै रहने हो कि परिणाममा आधारित शासनतर्फ देश अघि बढ्ने हो?
१. राजनीतिक संक्रमण सकियो, तर मानसिक संक्रमण अझै बाँकी छ: नेपालले संवैधानिक रूपमा धेरै संक्रमण पार गरिसकेको छ। संविधान बनेको एक दशक नजिक पुग्दैछ। संघीय संरचना स्थापित भइसकेको छ। स्थानीय सरकार संस्थागत भइसकेका छन्। तर राजनीतिक मानसिकता भने अझै संक्रमणमै छ।
हाम्रा धेरै राजनीतिक दल अझै पनि आन्दोलनकालीन भाषामा बोल्छन्। उनीहरूको संगठनात्मक संरचना लोकतान्त्रिक युगको भन्दा आन्दोलनकालीन मोर्चा शैलीको बढी देखिन्छ। चुनाव जितेपछि पनि उनीहरू शासनभन्दा आन्दोलनमै सहज महसुस गर्छन्।
यसैले नेपालमा एउटा अनौठो अवस्था देखिन्छ। सरकारमा बसेका दलहरू पनि विपक्षीजस्तै बोल्छन्। सत्ता सञ्चालन गरिरहेका नेताहरू पनि आन्दोलनकारी भाषण दिन्छन्। जिम्मेवारीभन्दा भावनात्मक नाराले बढी स्थान पाउँछ।राजनीतिक संक्रमण सकिएको छ। तर मानसिक संक्रमण अझै बाँकी छ।
२. पुराना दलको संकट: इतिहासको भार र वर्तमानको अभाव: नेपालका परम्परागत दलहरूले लोकतन्त्र स्थापनामा महत्वपूर्ण योगदान दिएका हुन्। त्यो योगदानलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर इतिहासले दिएको वैधता अनन्तकालसम्म चल्दैन।
आज पुराना दलहरूको मुख्य संकट विचारको होइन, विश्वसनीयताको हो। उनीहरूका अधिकांश घोषणापत्रमा राम्रा कुरा छन्। आर्थिक विकास, रोजगारी, सुशासन, शिक्षा सुधार—सबै विषय समेटिएका छन्। समस्या घोषणापत्रमा होइन, कार्यान्वयनको इतिहासमा छ।
जनताले बारम्बार एउटै प्रश्न सोधिरहेका छन्—
“यदि गर्न सकिन्थ्यो भने अहिलेसम्म किन गरिएन?”
यही प्रश्नको उत्तर दिन नसक्दा पुराना दलहरूको नैतिक शक्ति कमजोर हुँदै गएको छ। अझ ठूलो समस्या के छ भने उनीहरू आलोचना सुन्ने क्षमतामा पनि कमजोर बन्दै गएका छन्। आलोचनालाई सुधारको अवसर होइन, राजनीतिक आक्रमणका रूपमा बुझ्ने प्रवृत्ति बढेको छ।
राजनीतिमा जनताको विश्वास गुमाउनु कुनै दलका लागि सबैभन्दा ठूलो संकट हो। आज धेरै पुराना दल यही संकटसँग जुधिरहेका छन्।
३. नयाँ शक्तिको उदय: अवसर कि भ्रम: यही निराशाको पृष्ठभूमिबाट नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू उदाएका हुन्।उनीहरूले जनतालाई एउटा फरक वाचा गरे—“हामी पुराना जस्ता छैनौं।” यो वाक्यले धेरै मतदातालाई आकर्षित गर्यो। विशेष गरी युवा पुस्तालाई। तर नयाँ शक्तिको वास्तविक परीक्षा चुनाव जितेपछि सुरु हुन्छ। विपक्षमा हुँदा सबै समस्या स्पष्ट देखिन्छन्। सरकारमा पुगेपछि समाधानको जटिलता देखिन्छ। यही कारणले नयाँ दलहरू अहिले एउटा कठिन प्रश्नसँग जुधिरहेका छन्— “पुरानो राजनीति बदल्ने कि पुरानै संरचनामा आफूलाई अनुकूल बनाउने?”
यदि उनीहरू पनि अन्ततः पुरानै शैलीमा समाहित भए भने जनताको निराशा झन् गहिरो हुनेछ। किनकि आशा भङ्ग हुँदा हुने निराशा पुरानो असन्तुष्टिभन्दा धेरै ठूलो हुन्छ।
त्यसैले नयाँ शक्तिको सफलता केवल चुनावी परिणामले मापन हुँदैन। शासनशैली परिवर्तन गर्न सके कि सकेनन् भन्नेले मापन हुन्छ।
४. नेपालको वास्तविक संकट राजनीति होइन, संस्थाको कमजोरी हो: नेपालको सार्वजनिक बहस प्रायः व्यक्तिमा केन्द्रित हुन्छ।
को प्रधानमन्त्री?
को मन्त्री?
को नेता?
तर विकसित लोकतन्त्रहरूमा बहस व्यक्ति होइन, संस्थामा केन्द्रित हुन्छ।
नेपालमा कुनै राम्रो व्यक्ति आए पनि प्रणाली कमजोर भए परिणाम सीमित रहन्छ। कुनै खराब व्यक्ति आए पनि प्रणाली बलियो भए क्षति सीमित हुन्छ।
हामीले दशकौंसम्म व्यक्तिको खोजी गर्यौं। अब संस्थाको निर्माणतर्फ ध्यान दिनुपर्ने समय आएको छ।
उदाहरणका लागि:
- नीति व्यक्ति बदलिँदा बदलिनु हुँदैन।
- परियोजना सरकार बदलिँदा रोकिनु हुँदैन।
- राज्यका प्राथमिकता चुनावी परिणामसँगै उल्टिनु हुँदैन।
यही संस्थागत स्थायित्वको अभावले विकासलाई अस्थिर बनाएको छ।
नेपालको भविष्य कुनै एक नेता वा दलले मात्र निर्माण गर्ने होइन। बलियो संस्था, स्पष्ट नीति र निरन्तर कार्यान्वयनले निर्माण गर्ने हो।
५. युवाको प्रश्न: देशभित्र सम्भावना छ कि छैन?
आजको नेपालको सबैभन्दा गम्भीर राजनीतिक प्रश्न सीमा, सत्ता वा गठबन्धन मात्र होइन। त्यो प्रश्न हो—युवा पुस्ताको विश्वास हो ।
हरेक वर्ष हजारौं युवा विदेश जान चाहन्छन्। धेरैका लागि वैदेशिक रोजगार विकल्प होइन, बाध्यता बनेको छ।
यो आर्थिक समस्या होइन। यो राजनीतिक संकेत पनि हो।
जब युवाले आफ्नो भविष्य देशभित्र देख्न छोड्छ, त्यो राज्यप्रतिको विश्वास कमजोर भएको संकेत हो।
राजनीतिक दलहरूले युवालाई भाषणमा धेरै सम्झन्छन्। तर नीति निर्माणमा कम सुन्छन्।
युवाले आज अवसर खोजिरहेका छन्, आश्वासन होइन।
उनीहरूलाई नारा भन्दा रोजगारी चाहिएको छ।
उनीहरूलाई भावनात्मक भाषणभन्दा प्रतिस्पर्धी शिक्षा चाहिएको छ।
उनीहरूलाई राजनीतिक संरक्षणभन्दा निष्पक्ष अवसर चाहिएको छ। जुन दलले यो वास्तविकता बुझ्छ, भविष्य त्यसैको हुनेछ।
६. सूचना युगको राजनीति: अब तथ्य लुक्दैन
नेपालको राजनीति अहिले अर्को परिवर्तनको चरणमा छ—सूचना युग।
हिजो कुनै निर्णय, सम्झौता वा विवादको सूचना सीमित समूहसम्म पुग्थ्यो। आज केही मिनेटमै लाखौं मानिससम्म पुग्छ।
यसले राजनीतिलाई पारदर्शी पनि बनाएको छ र चुनौतीपूर्ण पनि।
अब नेताले बोलेको कुरा अभिलेख बन्छ।
वाचा गरिएको कुरा तुलना हुन्छ।
तथ्य जाँचिन्छ।
जनताले तुरुन्त प्रतिक्रिया दिन्छन्।
यसले एउटा नयाँ यथार्थ सिर्जना गरेको छ—
राजनीतिमा अब कथनभन्दा प्रमाणको महत्व बढ्दै गएको छ।
भविष्यको सफल नेता सबैभन्दा राम्रो वक्ता मात्र हुनेछैन। ऊ सबैभन्दा विश्वसनीय तथ्य प्रस्तुत गर्न सक्ने व्यक्ति हुनेछ।
७. अबको बाटो: प्रतिस्पर्धा नारामा होइन, नतिजामा
नेपाललाई आज कुनै नयाँ क्रान्ति आवश्यक छैन। आवश्यक छ—कार्यसम्पादनको क्रान्ति।
हामीले धेरै आन्दोलन गरिसक्यौं।
धेरै परिवर्तन घोषणा गरिसक्यौं।
धेरै आशा बाँडिसक्यौं।
अब परिणाम दिने समय हो।
दलहरूबीच प्रतिस्पर्धा कसले ठूलो सभा गर्यो भन्नेमा होइन, कसले राम्रो विद्यालय बनायो भन्नेमा हुनुपर्छ।
कसले ठूलो भाषण दियो भन्नेमा होइन, कसले रोजगारी सिर्जना गर्यो भन्नेमा हुनुपर्छ।
कसले बढी राष्ट्रवादको नारा लगायो भन्नेमा होइन, कसले राष्ट्रिय क्षमता बढायो भन्नेमा हुनुपर्छ।
राजनीतिक परिपक्वता भनेको यही हो।
अन्त्यमा,नेपालको अगाडिको सबैभन्दा ठूलो अवसर
हरेक युगको एउटा केन्द्रीय प्रश्न हुन्छ।
नेपालको वर्तमान युगको प्रश्न यस्तो देखिन्छ—
“के हामी भावनात्मक राजनीतिबाट प्रमाण-आधारित शासनतर्फ जान सक्छौं?”
यदि उत्तर ‘हो’ भयो भने आगामी दशक नेपालको सबैभन्दा सफल दशक बन्न सक्छ।
यदि उत्तर ‘होइन’ भयो भने हामी फेरि उही चक्रमा घुमिरहनेछौं—नयाँ नारा, नयाँ गठबन्धन, नयाँ निराशा।
इतिहासले कुनै देशलाई केवल अवसर दिएर महान बनाउँदैन। अवसरलाई संस्थामा रूपान्तरण गर्ने क्षमताले महान बनाउँछ।
आज नेपालको अगाडि अवसर छ।
नयाँ पुस्ता छ।
प्रविधि छ।
लोकतान्त्रिक संरचना छ।
अब बाँकी रहेको प्रश्न एउटै हो—
हामीले राजनीति बदल्ने कुरा मात्र गर्ने हो, कि राजनीतिक संस्कार नै बदल्ने हो?
