देवेन्द्र किशोर: नेपालको राजनीति विगत केही दशकदेखि निरन्तर परिवर्तन, संक्रमण र प्रयोगको चरणबाट गुज्रिरहेको छ। २०४६ सालको जनआन्दोलनदेखि गणतन्त्र स्थापना, संघीयता कार्यान्वयन र पछिल्ला निर्वाचनसम्म आइपुग्दा राजनीतिक संरचना बदलियो, तर जनताले अपेक्षा गरेको सुशासन, आर्थिक समृद्धि र संस्थागत स्थायित्व भने अझै पूर्ण रूपमा स्थापित हुन सकेको छैन। यही पृष्ठभूमिमा नेपाली राजनीतिमा नयाँ पुस्ताको सक्रियता, विशेषगरी जेन–जी (जनरेशन जेड ) को राजनीतिक चेतना र सहभागिताले नयाँ बहस र सम्भावनाको ढोका खोलेको छ।
पुरानो राजनीतिक संरचनाप्रति बढ्दो असन्तुष्टि:- नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलहरूले लोकतान्त्रिक आन्दोलन, संविधान निर्माण र राजनीतिक परिवर्तनमा महत्वपूर्ण योगदान दिएका भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा उनीहरूप्रति जनविश्वास क्रमशः कमजोर बन्दै गए। भ्रष्टाचार, शक्ति केन्द्रित राजनीति, भागबण्डा, नातावाद, प्रशासनिक कमजोरी तथा विकास निर्माणमा देखिएको ढिलासुस्तीले नागरिकमा गहिरो निराशा पैदा गरेको हो ।
युवापुस्ताले विशेषगरी यही अवस्थाप्रति असन्तुष्टि व्यक्त गर्दै वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिको खोजी गर्न थाले। सामाजिक सञ्जालको विस्तार, सूचना प्रविधिको पहुँच र विश्वव्यापी राजनीतिक चेतनाले जेन–जी पुस्तालाई परम्परागत राजनीतिक सोचभन्दा फरक ढंगले सोच्न प्रेरित गर्यो। उनीहरूले व्यक्तिको राजनीतिक इतिहासभन्दा कार्यसम्पादन, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई बढी महत्व दिन पुगे।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी र नयाँ राजनीतिक ऊर्जा:- यसै परिवेशमा राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) को उदय नेपाली राजनीतिमा एउटा महत्वपूर्ण घटनाका रूपमा देखियो। यो एउटा नयाँ दलको आगमन मात्र थिएन, बरु लामो समयदेखि सञ्चित जनअसन्तुष्टिको राजनीतिक अभिव्यक्ति पनि थियो। विशेषगरी युवा मतदाता, पहिलो पटक मतदान गर्ने नागरिक तथा परिवर्तनको अपेक्षा राख्ने वर्ग रास्वपातर्फ आकर्षित भए।
रास्वपासँग जोडिएको फरक धारका युवा शक्तिले नेपाली राजनीतिको परम्परागत समीकरणलाई चुनौती दियो। यसले राजनीतिक बहसलाई पुराना विचारधारा र शक्ति संघर्षबाट निकालेर सुशासन, सेवा प्रवाह, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र प्रणाली सुधारतर्फ केन्द्रित गर्न भूमिका खेल्यो। सरकार निर्माणका क्रममा फरक राजनीतिक धारबीच देखिएको सहकार्य र फ्युजनले पनि नेपाली राजनीतिमा नयाँ प्रयोगको संकेत दिएको छ।
यद्यपि कुनै पनि नयाँ शक्ति स्वतः समाधान होइन। नयाँ शक्तिको सफलता त्यसको संगठनात्मक परिपक्वता, नीति कार्यान्वयन क्षमता र जनअपेक्षालाई सम्बोधन गर्ने दक्षतामा निर्भर हुन्छ। त्यसैले जेन–जी आन्दोलन र नयाँ राजनीतिक शक्तिलाई भावनात्मक समर्थन मात्र नभई विवेकपूर्ण मार्गदर्शन पनि आवश्यक छ।
भ्रष्टाचार र प्रशासनिक संरचनाको चुनौती:- नेपालको सबैभन्दा गम्भीर समस्यामध्ये भ्रष्टाचार एक हो। विभिन्न क्षेत्रमा देखिने आर्थिक अनियमितता, सार्वजनिक स्रोतको दुरुपयोग, विकास बजेटको चुहावट तथा प्रशासनिक अपारदर्शिताले राज्यप्रतिको विश्वास कमजोर बनाएको छ।
समस्या केवल राजनीतिक नेतृत्वमा मात्र सीमित छैन; यसको जरा प्रशासनिक संरचनामा पनि गहिरोसँग गाँसिएको छ। दशकौँदेखि विकसित भएको कार्यशैली, निर्णय प्रक्रियाको जटिलता, कमजोर निगरानी संयन्त्र तथा दण्डहीनताको संस्कृतिले भ्रष्टाचारलाई संस्थागत स्वरूप दिएको छ।
यसको प्रत्यक्ष असर रोजगारी, लगानी, उत्पादन र समग्र अर्थतन्त्रमा परेको छ। युवाहरू अवसरको खोजीमा विदेशिन बाध्य छन् भने देशभित्र उद्योग, कृषि र उद्यमशीलताको विकास अपेक्षित गतिमा हुन सकेको छैन। त्यसैले राजनीतिक परिवर्तनसँगै प्रशासनिक सुधार पनि समान रूपमा आवश्यक छ।
कमजोर बन्दै गएका संस्थाहरू:- लोकतान्त्रिक शासन प्रणालीमा निर्वाचन आयोग, न्यायपालिका, सञ्चारमाध्यम तथा संवैधानिक निकायहरू लोकतन्त्रका आधारस्तम्भ मानिन्छन्। तर पछिल्ला वर्षहरूमा यी संस्थाहरूको स्वतन्त्रता, प्रभावकारिता र विश्वसनीयतामाथि प्रश्न उठ्ने गरेका छन्।
राजनीतिक प्रभाव, नियुक्तिमा हुने विवाद, निर्णय प्रक्रियामा देखिने असंगति तथा सार्वजनिक विश्वासको कमीले संस्थागत क्षमतामा असर परेको छ। यदि लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउने हो भने व्यक्तिभन्दा संस्था बलियो हुनुपर्छ। जेन–जी आन्दोलन को पनि यही विषयलाई आफ्नो प्राथमिक एजेन्डा बनाउने माग हो ।
विदेश नीति र राष्ट्रिय स्वाभिमान:- नेपाल भूराजनीतिक दृष्टिले संवेदनशील स्थानमा अवस्थित छ। दुई ठूला आर्थिक तथा राजनीतिक शक्तिबीच रहेको नेपालले सन्तुलित, व्यावहारिक र राष्ट्रिय हित केन्द्रित विदेश नीति अपनाउनुपर्ने आवश्यकता छ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा विदेश नीतिको स्पष्ट दिशा, दीर्घकालीन रणनीति र आर्थिक कूटनीतिक सक्रियतामा अपेक्षित सफलता देखिएको छैन भन्ने आलोचना सुनिन्छ। विदेशी सहायता र वैदेशिक रोजगारमा अत्यधिक निर्भरता पनि दीर्घकालीन रूपमा चुनौतीपूर्ण विषय बनेको छ।
नयाँ पुस्ताले विदेश नीतिलाई केवल कूटनीतिक सम्बन्धको विषयका रूपमा होइन, आर्थिक विकास, प्रविधि हस्तान्तरण, लगानी आकर्षण र राष्ट्रिय स्वाभिमानसँग जोडेर हेर्नुपर्ने आवश्यकतामा जोड़ दिएको छ।
जेन–जी आन्दोलनको सान्दर्भिकता:- जेन–जी आन्दोलन कुनै एक राजनीतिक दल वा व्यक्तिसँग मात्र सीमित अवधारणा होइन। यो पारदर्शिता, जवाफदेहिता, दक्षता र परिवर्तनको आकांक्षाबाट जन्मिएको सामाजिक–राजनीतिक चेतना हो। यसको मुख्य शक्ति डिजिटल युगको सूचना पहुँच, आलोचनात्मक सोच र राजनीतिक सचेतना हो।
तर आन्दोलनको दीर्घकालीन सफलता विरोधमा निर्भर हुँदैन। यसले वैकल्पिक नीति, संस्थागत सुधारको स्पष्ट खाका र व्यवहारिक समाधान प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ। भावनात्मक उर्जा र बौद्धिक परिपक्वताको संयोजनबाट मात्र परिवर्तन दिगो बन्न सक्छ।
भविष्यको दिशा:- नेपाल अहिले पनि परिवर्तनको यात्रामै छ। पुरानो राजनीतिक संस्कृतिको प्रभाव पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन भने नयाँ राजनीतिक शक्तिहरू पनि परिपक्व हुने प्रक्रियामै छन्। त्यसैले देश एक प्रकारको राजनीतिक आँधीको बीचमा रहेको अनुभूति धेरै नागरिकले गरिरहेका छन्।
यस अवस्थाको स्वाभाविक परिणामका रूपमा जेन–जी आन्दोलन उदाएको हो। तर यसको तरंग अझै समाप्त भएको छैन। आगामी वर्षहरूमा यसले नेपाली राजनीतिमा अझ ठूलो प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावना छ। त्यसका लागि युवाशक्तिले केवल असन्तुष्टि व्यक्त गर्ने होइन, नीति निर्माण, संस्थागत सुधार र लोकतान्त्रिक संस्कृतिको विकासमा पनि सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ।
अन्ततः नेपालको भविष्य कुनै एक दल, नेता वा आन्दोलनले मात्र निर्धारण गर्ने होइन। सक्षम संस्था, उत्तरदायी नेतृत्व, जागरूक नागरिक र सक्रिय युवाशक्तिको संयुक्त प्रयासले मात्र राष्ट्रलाई समृद्धि र स्थायित्वतर्फ लैजान सक्छ। जेन–जी आन्दोलन यही ऐतिहासिक जिम्मेवारी वहन गर्ने सम्भावना बोकेको शक्ति हो। यदि यसले विवेक, धैर्य र दूरदृष्टिका साथ आफ्नो यात्रा अगाडि बढायो भने नेपाली राजनीतिलाई नयाँ युगतर्फ मोड्ने निर्णायक आधार बन्न सक्छ।
