काठमाडौं / पशुपतिनाथ मन्दिर परिसरको खुल्ला क्षेत्रमा गीत–भजन गाएर जीविकोपार्जन गरिरहेका दृष्टिविहीन तथा अशक्त व्यक्तिहरूले दैनिक जीवनयापनदेखि बसोबास, स्वास्थ्य उपचार र सामाजिक व्यवहारसम्म अनेक समस्या भोग्नुपरेको बताएका छन् ।
उनीहरूले वृद्धभत्ता तथा सर्वसाधारणले दिने सहयोगकै भरमा जीवन चलिरहेको भए पनि त्यसले आधारभूत आवश्यकता समेत पूरा गर्न नसकेको गुनासो गरे । गौरीघाट क्षेत्रमा बस्दै आएकी ‘खगिसरा’ नाम बताउने एक महिलाले पहिले साथीभाइसँगै समूहमा सडक पेटी वा खुल्ला क्षेत्रमा बसेर भजन गाउँदै बस्ने गरेको भएपनि हिजोआज छुट्टाछुट्टै बस्न थालेको बताइन् । उनले भाडा समयमै तिर्न नसक्दा घरधनीबाट गाली खानुपर्ने बाध्यता रहेको सुनाइन् ।
‘२१ सय भत्ताले मात्रै कहाँ पुग्छ र रु घरभाडा दुई–चार दिन ढिला भयो भने घरधनीले कोठाको सामान मिल्काइदिने वा गाली गर्छन्,’ उनले दखेसो पोखिन् ।
उनले आफूले पोखरा, काठमाडौं, भैरहवा र बुटवलमा समेत आँखा परीक्षण गराएको तर चिकित्सकले आँखाको नसासमेत सुकेको बताएको जानकारी दिइन्। उनका अनुसार आठ वर्षको उमेरदेखि दृष्टि कमजोर हुन थालेपछि पाँच कक्षासम्म मात्रै अध्ययन गर्न सकिन् । त्यसयता दृष्टि क्रमश घट्दै गएको उनले सुनाइन् ।
‘म उज्यालो मात्रै छुट्याउन सक्छु । बाटोमा हिँड्दा अनुमानकै भरमा हिड्छु । कतिबेला ठोक्किने वा खाल्डोमा पर्ने थाहा हुँदैन् । जसले भोगेको छ, उसलाई मात्रै यसको पीडा थाहा हुन्छ,’ उनले भनिन् ।
उनले एक्लै बस्न र दैनिक काम गर्नुपर्ने अवस्था रहेको बताउँदै अरूको व्यवहारले शारीरिकभन्दा मानसिक पीडा बढी हुने उल्लेख गरिन् । यस्तै, पशुपति परिसरमै भेटिएकी कविता ओलीले पनि आठ वर्षअघि आँखामा चोट लागेपछि एउटा आँखाले पूर्ण रूपमा देख्न छाडेको र अर्को आँखाले पनि धमिलो मात्रै देख्ने बताइन् । दाङको तुलसीपुर घर भएकी उनी अहिले श्रीमान् र नातिनीसँग बस्दै आएकी छन् । उनका श्रीमान् पनि दृष्टिविहीन रहेको उनले जानकारी दिइन् ।
‘हामी दुवैले राम्रोसँग देख्न सक्दैनौँ । जनताले दिएको सहयोग भए खान पाइन्छ, नत्र गाह्रो हुन्छ,’उनले भनिन् ।
उनका अनुसार उनीहरू दृष्टिविहीनका लागि सञ्चालन हुने विद्यालयमा अध्ययनका क्रममा भेटिएका थिए । अहिले पनि माइती पक्षको सहयोगले दैनिक जीवन सहज बनाउने प्रयास भइरहेको उनले बताइन् । पशुपति क्षेत्रमा मागेर जीविकोपार्जन गर्नेहरूलाई बेला–बेला प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएर त्यहाँ माग्न नपाइने चेतावनी दिने गरेको उनीहरूको गुनासो छ ।
‘यहाँ माग्न पाइँदैन भनेर चौकीमा लैजान्छन् । दिनभरि त्यहीँ चाउचाउ र पानी खाएर बस्नुपर्छ,’ ओलीले भनिन् ।
आश्रममा बस्न सुझाव पाएपनि परिवारसँग छुट्टिएर आश्रममा बस्न आफूहरू तयार नभएको उनीहरूको भनाइ छ । दृष्टिविहीन तथा अशक्त व्यक्तिहरूले नियमित आयआर्जनको अवसर, सहज उपचार, सम्मानजनक बसोबास र सामाजिक सुरक्षाको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा राज्यको ध्यान आवश्यक रहेको बताएका छन् । जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौंका प्रमुख जिल्ला अधिकारी ईश्वरराज पौडेलले अभियान दृष्टिविहीन वा अपाङ्गता भएका व्यक्तिलाई लक्षित नभई सडकमा आश्रित तथा सहयोगको आवश्यकता भएका व्यक्तिको उद्धार र संरक्षणका लागि सञ्चालन गरिएको स्पष्ट पारे।
काठमाडौं महानगरपालिकाले सडकमा आश्रित तथा सहयोगापेक्षी मानवलाई उद्धार गरी सुरक्षित आश्रयमा व्यवस्थापन गर्ने अभियान सुरु गरेको छ। महानगरपालिकाले काठमाडौं महानगरपालिका, मानव सेवा आश्रम, नेपाल प्रहरी र जिल्ला प्रशासन कार्यालय काठमाडौंबीच समझदारीपत्र ९एमओयू० मा हस्ताक्षर गर्दै सडकआश्रित मानवमुक्त अभियान सञ्चालन गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी पौडेलले जानकारी दिए ।
उनले भने, ‘सडकमा बसोबास गर्ने, सहयोगको आवश्यकता भएका तथा गीत–संगीत वा अन्य माध्यमबाट जीविकोपार्जन गरिरहेका सहयोगापेक्षी व्यक्तिहरूलाई उद्धार गरी मानव सेवा आश्रमका विभिन्न आश्रयस्थलमा राखिनेछ । उनीहरूको खानपान, आवास, औषधोपचार तथा आवश्यक हेरचाहको व्यवस्था सम्बन्धित निकायहरूको सहकार्यमा गरिने छ ।’
केहि समय अघि दृष्टिविहीनहरुको समूह सडक आन्दोलनमा पनि आएका थिए ।
