- देवेन्द्र किशोर ढुङगाना
पूर्वी नेपालको पाँचथर जिल्लामा आयोजित चौँरी पर्यटन महोत्सवले पछिल्लो समय केवल स्थानीय उत्सवको सीमाभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय आकर्षणको केन्द्र बन्दै गएको छ। फालेलुङ गाउँपालिका–४ स्थित चाररातेको उच्च हिमाली चौरमा सम्पन्न नवौँ संस्करणले यसको स्पष्ट संकेत दिएको छ। समुद्री सतहदेखि करिब ३४५० मिटर उचाइमा आयोजित यस महोत्सवमा प्रतिकूल मौसमका बाबजुद १० हजारभन्दा बढी आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटकको उपस्थिति रहनु सामान्य घटना होइन; यो हिमाली जीवनशैली, चौँरी संस्कृति र प्राकृतिक सौन्दर्यप्रतिको बढ्दो चासोको बिषय हो।
चौँरी—हिमालको प्रतीक मानिने यो जनावर—केवल पशु मात्र होइन, हिमाली जीवनको आधारस्तम्भ हो। कठोर मौसम, दुर्गम भूगोल र सीमित स्रोतसाधनबीच बाँचिरहेका स्थानीय समुदायका लागि चौँरी पालन जीवन निर्वाहको प्रमुख माध्यम रहँदै आएको छ। यसको दूधबाट बन्ने चिज, घिउ, छुर्पी जस्ता परिकारले पोषण मात्र होइन, आयआर्जनको बलियो आधार पनि प्रदान गर्छ। पछिल्लो समय याक चिजको अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बढ्दो मागले यसको आर्थिक सम्भावनालाई अझै उजागर गरेको छ।
महोत्सवको मुख्य आकर्षण चौँरी प्रदर्शन मात्र होइन, त्यससँग गाँसिएको सम्पूर्ण जीवनशैली हो। हरियो चौरमा चरिरहेका चौँरी, वरिपरि फैलिएका गुराँसे वन, टाढा देखिने हिमशृङ्खला र क्षणक्षणमा बदलिने मौसमले पर्यटकलाई अद्वितीय अनुभव प्रदान गर्छ। प्रतिकूल मौसम—हुस्सु, चिसो हावा, वर्षा वा हल्का हिमपात—का बीच पनि पर्यटकको उत्साह कम नहुनु यस क्षेत्रको प्राकृतिक मोहकता कति बलियो छ भन्ने प्रमाण हो।
यस वर्ष चैत्र ३० ( अप्रिल १३) बाट सुरु भएको महोत्सवमा भारत, भुटान र चीन लगायत देशबाट आएका पर्यटकहरूको उपस्थिति उल्लेखनीय रह्यो। यसले चौँरी महोत्सवलाई सीमापार सांस्कृतिक तथा पर्यटन सञ्जालसँग जोड्ने माध्यमका रूपमा स्थापित गरेको छ। मोटरसाइकल र चारचक्के सवारीमार्फत कठिन भूगोल पार गर्दै यहाँ पुग्ने पर्यटकहरूको संख्या बढ्नुले साहसिक पर्यटन (एडवेंचर टूरिज्म ) को सम्भावनालाई समेत उजागर गरेको छ।
तर चौँरीको महत्व केवल पर्यटनमा सीमित छैन; यसको कृषि तथा ग्रामीण अर्थतन्त्रसँग गहिरो सम्बन्ध छ। हिमाली क्षेत्रमा खेतीपातीका विकल्प सीमित हुँदा पशुपालन नै मुख्य पेशा बन्छ। चौँरी पालनले दूध, मल र श्रम—तीनवटै माध्यमबाट कृषि प्रणालीलाई सहयोग पुर्याउँछ। चौँरीको गोबर जैविक मलका रूपमा प्रयोग हुँदा माटोको उर्वराशक्ति बढ्छ, जसले स्थानीय कृषि उत्पादनलाई दिगो बनाउँछ।
यसका साथै चौँरीको रौँ (ऊन) बाट बन्ने कपडा, कम्बल, गलैंचा र विभिन्न हस्तकलाका सामग्रीले घरेलु उद्योगलाई टेवा पुर्याउने ठूलो सम्भावना बोकेको छ। यदि यस्ता उत्पादनलाई व्यवस्थित रूपमा प्रशोधन, ब्रान्डिङ र बजारिकरण गर्न सकियो भने हिमाली क्षेत्रका लागि यो आयआर्जनको नयाँ ढोका खोल्न सक्छ। स्थानीय सीप र स्रोतको उपयोगमार्फत आत्मनिर्भर अर्थतन्त्र निर्माण गर्न चौँरी महत्वपूर्ण माध्यम बन्न सक्छ।
पछिल्लो समय चौँरीपालन घट्दै जानु चिन्ताको विषय बनेको छ। युवा पुस्ता वैदेशिक रोजगारीतर्फ आकर्षित हुँदा परम्परागत पेशा ओझेलमा पर्दै गएको छ। यस्ता अवस्थामा चौँरी महोत्सव जस्ता कार्यक्रमले युवालाई आफ्नो मौलिक पेशातर्फ आकर्षित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। महोत्सवले केवल मनोरञ्जन प्रदान गर्दैन, यसले सम्भावना देखाउँछ—“यहीँ केही गर्न सकिन्छ” भन्ने विश्वास जगाउँछ।
फालेलुङ गाउँपालिकाको अगुवाइमा बि. स.२०७४ सालदेखि सञ्चालन हुँदै आएको यो महोत्सव चौँरी संरक्षण, पर्यटन प्रवर्द्धन र स्थानीय अर्थतन्त्र सुदृढीकरणको त्रिकोणीय उद्देश्यमा केन्द्रित छ। ३२ वटा गोठबाट ल्याइएका ६ सयभन्दा बढी चौँरीको प्रदर्शनले यस क्षेत्रको पशुपालन परम्परा कति समृद्ध छ भन्ने देखाउँछ। साथै, महोत्सवमा प्रस्तुत दुग्धजन्य सामग्री र हस्तकलाका उत्पादनले स्थानीय उत्पादनको विविधता र गुणस्तरलाई उजागर गर्छ।
हिमाली पारिस्थितिकीय सन्तुलनमा पनि चौँरीको भूमिका महत्वपूर्ण छ। चरन प्रणालीमार्फत घाँसे मैदानको संरक्षण, जैविक विविधताको निरन्तरता र प्राकृतिक चक्रको सन्तुलनमा यसले योगदान पुर्याउँछ। त्यसैले चौँरी संरक्षण केवल आर्थिक वा सांस्कृतिक विषय मात्र नभई वातावरणीय दृष्टिले पनि अत्यन्त आवश्यक छ।
अन्ततः, पाँचथरको चौँरी महोत्सवले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ—हिमालका स्रोत, सीप र संस्कृति सही ढंगले व्यवस्थापन गर्न सकेमा दिगो विकास सम्भव छ। चौँरी केवल अतीतको परम्परा होइन, भविष्यको सम्भावना पनि हो। यसको संरक्षण र प्रवर्द्धनमार्फत कृषि, पर्यटन र उद्योगबीच सन्तुलित सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिन्छ।
यसैले अब आवश्यकता छ—नीतिगत समर्थन, प्रविधिको प्रयोग, बजार विस्तार र युवाको सक्रिय सहभागिता। तब मात्र हिमालको धड्कनका रूपमा रहेको चौँरीले समृद्धिको कथा लेख्न सक्छ, र पाँचथर जस्ता क्षेत्रहरू देशको आर्थिक नक्सामा अझ स्पष्ट रूपमा उदाउन सक्छन्।
