देशबन्धु बिश्वामित्र :चीनको सर्वोच्च सैन्य संरचना सेन्ट्रल मिलिटरी कमिसन (सिएमसि) बाट वरिष्ठ सैन्य अधिकारी झाङ युशिया र लिउ झेनलीलाई हटाउने निर्णयले चिनियाँ घरेलु राजनीतिमा नयाँ तरंग पैदा गरेको छ। अनुशासन उल्लंघन तथा पार्टीप्रतिको निष्ठामा प्रश्न उठेको भन्दै लामो समयदेखि छानबिनमा रहेका यी दुई अधिकारीलाई राष्ट्रिय जनकांग्रेसको स्थायी समितिले औपचारिक रूपमा पदमुक्त गरेपछि चीनको सैन्य नेतृत्वभित्र भइरहेको शक्ति पुनर्संरचनाबारे गम्भीर प्रश्न उठेका छन्।
झाङ युशिया चिनियाँ सेनाका सबैभन्दा वरिष्ठ वर्दीधारी अधिकारीमध्ये एक थिए भने लिउ झेनली संयुक्त सैन्य स्टाफ विभागका प्रमुख थिए। दुवै अधिकारी लामो सैन्य अनुभव भएका र चिनियाँ सेनाभित्र प्रभावशाली मानिन्थे। उनीहरूको पदमुक्तिलाई केवल अनुशासनात्मक कारबाहीका रूपमा हेर्नु अपूर्ण हुनेछ। यसले चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीमाथि सेना अर्थात् पीपुल्स लिबरेसन आर्मीको पूर्ण राजनीतिक नियन्त्रण कायम राख्ने राष्ट्रपति सी चिनफिङको अभियानलाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ।
सी चिनफिङले सन् २०१२ मा पार्टीको नेतृत्व सम्हालेदेखि भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियानलाई राजनीतिक शुद्धीकरणको महत्वपूर्ण औजार बनाउँदै आएका छन्। पछिल्ला वर्षमा रक्षा मन्त्रालय, रकेट फोर्स तथा उच्च सैन्य नेतृत्वमा भएका कारबाहीहरूले चिनियाँ सेनाभित्र भ्रष्टाचार मात्र होइन, शक्ति सन्तुलन र राजनीतिक निष्ठाको प्रश्न पनि गम्भीर बनेको संकेत गर्छन्। वरिष्ठ अधिकारीहरूलाई लगातार हटाइनुले सीले सेनामा आफ्नो नियन्त्रण अझ मजबुत बनाउन खोजेको देखिन्छ।
तर यसको अर्को पक्ष पनि छ। चीनजस्तो महाशक्तिको सैन्य नेतृत्वमा बारम्बार हुने उच्चस्तरीय फेरबदलले निर्णय प्रक्रियामा अस्थायी अनिश्चितता पैदा गर्न सक्छ। विशेषतः ताइवान, दक्षिण चीन सागर, अमेरिका–चीन रणनीतिक प्रतिस्पर्धा र भारतसँगको सीमा विवादजस्ता संवेदनशील विषयमा सैन्य नेतृत्वको स्थिरता महत्वपूर्ण हुन्छ। नेतृत्व परिवर्तनले चीनको सैन्य रणनीतिमा तत्काल ठूलो परिवर्तन नल्याए पनि आगामी दिनमा कमान्ड संरचना, सैन्य आधुनिकीकरण र विदेश नीतिमा नयाँ प्राथमिकता देखिन सक्छ।
अर्कोतर्फ, यस घटनाले सी चिनफिङको शक्ति कति केन्द्रित हुँदै गएको छ भन्ने प्रश्न पनि उठाउँछ। सिएमसिमा सी स्वयं र अनुशासनसम्बन्धी जिम्मेवारी सम्हाल्ने झाङ शेंगमीन मात्र बाँकी रहेको अवस्थाले सैन्य नेतृत्वमा निर्णयाधिकार अत्यधिक केन्द्रीकृत भएको संकेत दिन्छ। यसले छोटो अवधिमा सीलाई बलियो बनाउने भए पनि दीर्घकालमा संस्थागत सन्तुलन र सामूहिक नेतृत्वको परम्पराबारे बहस जन्माउन सक्छ।
विश्व राजनीतिका लागि यसको अर्थ अझ व्यापक छ। चीनको सैन्य नेतृत्वमा भइरहेको पुनर्संरचना आन्तरिक भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा सीमित रहन्छ कि यसले चीनको रणनीतिक व्यवहारलाई पनि प्रभावित गर्छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुनेछ। यदि सीले सैन्य संरचनालाई थप राजनीतिक रूपमा एकरूप र आफ्नो नियन्त्रणमा ल्याए भने ताइवान तथा क्षेत्रीय सुरक्षा मुद्दामा चीन अझ दृढ र आक्रामक बन्न सक्ने सम्भावना रहन्छ। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव अमेरिका, जापान, भारत तथा दक्षिणपूर्वी एसियाली मुलुकको सुरक्षा रणनीतिमा पर्न सक्छ।
अन्ततः झाङ युशिया र लिउ झेनलीको पदमुक्ति एउटा प्रशासनिक निर्णय मात्र होइन, चीनको शक्ति राजनीतिभित्र भइरहेको गहिरो पुनर्संरचनाको संकेत पनि हो। सी चिनफिङका लागि यो सेना सफा गर्ने र राजनीतिक नियन्त्रण मजबुत बनाउने अवसर हुन सक्छ; तर चीनका लागि भने यसले सैन्य नेतृत्वको स्थिरता, संस्थागत विश्वसनीयता र भावी रणनीतिक दिशामाथि नयाँ प्रश्न खडा गरेको छ। आगामी दिनमा चीनको घरेलु शक्ति संघर्ष र सैन्य पुनर्संरचनाले विश्व शक्ति सन्तुलनमा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने कुरा विशेष निगरानीको विषय बन्नेछ।
