काठमाडौं । नेपाल–भारत सीमामा सामान्य उपभोग्य वस्तु बोकेर आवतजावत गर्ने सर्वसाधारणमाथि कडा निगरानी हुन्छ । तर, नेपालसँग जोडिएको भारतीय क्षेत्रमा नेपाली नागरिकसहित दुई जना १० किलोभन्दा बढी सुनसहित पक्राउ परेपछि सीमा सुरक्षाको प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठेको छ।
उत्तर प्रदेशको कन्नौजमा दुर्घटनामा परेको एउटा ब्रेजा कारबाट १०.०२६ किलो २४ क्यारेट सुन बरामद भएको छ । भारतीय प्रहरीका अनुसार बरामद सुनको बजार मूल्य करिब १५ करोड ३९ लाख भारतीय रुपैयाँ छ ।
घटनामा भारतको महाराजगञ्जका २९ वर्षीय सन्दीप जायसवाल र नेपालका ३३ वर्षीय सरोज पन्त पक्राउ परेका छन् । उनीहरूले सुनको बिल, लाइसेन्स वा वैध कागजात देखाउन नसकेको भारतीय प्रहरीले जनाएको छ ।
तर, यो सुन नेपालगञ्ज–रुपैडिहा नाकाबाट भारत प्रवेश गरेको हो भन्ने पुष्टि अहिलेसम्म भएको छैन। यही कारण घटनाले अर्को गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ—नेपाली नागरिक १० किलोभन्दा बढी सुन बोकेर भारतको कन्नौजसम्म कसरी पुगे ?
दुर्घटनाले खोल्यो सुनको रहस्य: भारतीय सञ्चारमाध्यमका अनुसार २२ अगस्टमा आगरा–लखनउ एक्सप्रेसवेमा एउटा ब्रेजा कार प्रहरीको सरकारी गाडीसँग ठोक्किएको थियो ।
प्रहरी टोली कांवड ड्युटी र सवारी जाँच सकेर फर्किरहेको थियो । दुर्घटनाको खबर पाएपछि प्रहरी घटनास्थल पुग्यो । ठक्कर दिने कार करिब सय मिटर पर भेटियो ।
कारमा दुई जना थिए: शंका लागेपछि प्रहरीले कार खानतलासी गर्दा एउटा झोलामा १० वटा पहेँलो धातुका बिस्कुट भेटेको थियो । त्यसपछि भारतीय स्टेट बैंकका अधिकृत सुन मूल्यांकनकर्तामार्फत परीक्षण गर्दा धातु २४ क्यारेट सुन भएको र तौल १०.०२६ किलो रहेको पुष्टि भयो ।अर्थात्, कार दुर्घटनामा नपरेको भए यो सुन कहाँ पुग्थ्यो ? यही प्रश्न अहिले भारतीय अनुसन्धानको मुख्य विषय बनेको छ ।
जीएसटीपछि कस्टम्सको जिम्मा: सुनको परिमाण र मूल्य ठूलो भएपछि भारतीय प्रहरीले जीएसटी अधिकारीलाई खबर गरेको थियो । जीएसटी टोलीले दुवै जनासँग सोधपुछ गरेको र वैध कागजात नदेखिएपछि घटनालाई सम्भावित अन्तर्राष्ट्रिय सुन तस्करीसँग जोडेर अनुसन्धान गर्न कस्टम्सलाई सिफारिस गरेको भारतीय प्रहरी अधिकारीले बताएका छन् ।
पछि कस्टम्स टोली प्रहरी कार्यालय पुगेको थियो । बरामद सुन पनि कस्टम्सको जिम्मा लगाइएको छ । यसले घटनालाई सामान्य अवैध सुन ओसारपसारभन्दा माथि उठाएर अन्तर्राष्ट्रिय तस्करीको सम्भावित सञ्जालतर्फ अनुसन्धान मोडिएको देखाउँछ ।
अखिलेशले उठाए ‘२६ किलो’को प्रश्न, घटनामा अर्को विवाद पनि थपिएको छ ।
समाजवादी पार्टीका अध्यक्ष तथा कन्नौजका सांसद अखिलेश यादवले सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रहरीले बरामद सुनको सम्पूर्ण विवरण सार्वजनिक नगरेको आरोप लगाएका छन् । उनको दाबीअनुसार प्रहरीले एक–एक किलोका २६ वटा सुनका बिस्कुट बरामद गरेको भए पनि सार्वजनिक रूपमा १० वटा मात्रै देखाइएको थियो ।
तर यो दाबी अखिलेश यादवको आरोप मात्र हो; भारतीय प्रहरीले आधिकारिक रूपमा १०.०२६ किलो सुन बरामद भएको बताएको छ। त्यसैले २६ किलो सुन बरामद भएको तथ्यका रूपमा अहिले नै निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन । तर राजनीतिक आरोपले घटनालाई थप पेचिलो बनाएको छ ।
अब अनुसन्धानको केन्द्र नेपालतर्फ पनि: भारतीय प्रहरीले एक जना पक्राउ परेका व्यक्ति नेपाली नागरिक भएको कारण घटनामा अन्तर्राष्ट्रिय सुन तस्करीको सम्भावना औँल्याएको छ । त्यसैले अब भारतीय अनुसन्धानसँगै नेपालतर्फबाट पनि केही प्रश्नको जवाफ खोजिनुपर्ने देखिन्छ ।
सरोज पन्त भारत कहिले प्रवेश गरे ?
कुन नाकाबाट प्रवेश गरे ?
नेपालमा उनी कहाँ थिए ?
उनको यात्रा मार्ग के थियो ?
सुन कहाँबाट प्राप्त भयो ?
सुनको अन्तिम गन्तव्य कहाँ थियो ?
र सबैभन्दा महत्वपूर्ण— यदि सुन नेपालबाट भारत लगिएको हो भने नेपाल–भारत सीमाको कुन बिन्दुबाट यति ठूलो परिमाणको सुन पार भयो ?
यी प्रश्नको उत्तर नखोजी घटनालाई केवल कन्नौजमा दुई जना पक्राउ परेको घटनाका रूपमा सीमित गर्नु अपूरो हुनेछ ।
सीमा सुरक्षामाथि प्रश्न: नेपाल–भारत खुला सीमाका कारण दुवै देशका सुरक्षा निकायका लागि सुन तस्करी नियन्त्रण चुनौतीपूर्ण रहँदै आएको छ । यसअघि पनि नेपाल हुँदै भारततर्फ सुन जाने गरेको विषयमा विभिन्न अनुसन्धान र सुरक्षा निकायका विवरण सार्वजनिक हुँदै आएका छन् । नेपालमा सुन आयात तथा अनौपचारिक आपूर्तिको विषय पनि लामो समयदेखि बहसमा छ ।
तर कन्नौजमा भेटिएको घटनाले फेरि एउटा आधारभूत प्रश्न उठाएको छ— सीमा नाकामा सामान्य सामानको जाँच कडा छ भने करोडौँ मूल्यको सुन बोकेर मानिसहरू कसरी लामो दूरी पार गरिरहेका छन् ?
यसको अर्थ सीमा सुरक्षामा अनिवार्य रूपमा ‘सेटिङ’ थियो भन्ने होइन । सुरक्षा कमजोरी, निगरानीको कमी, तस्करीको सञ्जाल वा अन्य कुनै कारण—जिम्मेवार निकायले अनुसन्धानबाट स्पष्ट पार्नुपर्ने विषय यही हो।
कन्नौजमा बरामद भएको १०.०२६ किलो सुनको स्रोत र गन्तव्य खुलेपछि मात्रै यो सुन नेपालसँग जोडिएको हो वा होइन भन्ने वास्तविक चित्र बाहिर आउनेछ।
तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—
दुर्घटनाले कार रोक्यो, कार रोकिँदा सुन भेटियो।
अब अनुसन्धानले पत्ता लगाउनुपर्नेछ—
सुन कहाँबाट आयो र कसले कहाँ पुर्याउँदै थियो ?
