-देवेन्द्र किशोर ढुङगाना
नेपालको हालै सम्पन्न निर्वाचन परिणामले एउटा महत्वपूर्ण राजनीतिक संकेत दिएको छ—देशमा लामो समयदेखि बलियो मानिँदै आएको कम्युनिस्ट जनमत तीव्र रूपमा खस्किएको छ। चुनावअघि करिब ६५ प्रतिशत मत प्रभावमा रहेको वामपन्थी शक्ति अहिले झण्डै १०–२० प्रतिशतको सीमामा झरेको देखिन्छ। यो केवल चुनावी अंकगणित मात्र होइन, बरु नेपाली समाजमा कम्युनिस्ट विचारप्रति बढ्दै गएको वितृष्णाको संकेत पनि हो।
नेपालको आधुनिक राजनीतिक इतिहासमा कम्युनिस्ट शक्तिहरूले निकै ठूलो भूमिका खेलेका छन्। जनआन्दोलनदेखि गणतन्त्र स्थापनासम्मका विभिन्न मोडहरूमा वामपन्थी दलहरू निर्णायक शक्ति बने। जनताले उनीहरूलाई परिवर्तनको वाहक, समानताको आवाज र सामाजिक न्यायको पक्षधरको रूपमा विश्वास गरे। तर समयक्रममा त्यो विश्वास क्रमशः कमजोर हुँदै गएको देखिन्छ।
कम्युनिस्ट जनमत खस्किनुको पहिलो कारण नेतृत्वको अहंकार र आन्तरिक कलह हो। एमाले र माओवादी केन्द्रबीचको पार्टी एकता पश्चात् दुई तिहाइ बहुमतको सरकार बन्नु नेपालको राजनीतिक इतिहासकै दुर्लभ अवसर थियो। जनताले स्थिरता, विकास र सुशासनको अपेक्षा गरेका थिए। तर त्यो अवसरलाई नेतृत्वको व्यक्तिगत प्रतिस्पर्धा, शक्ति संघर्ष र अहंकारले ध्वस्त बनायो। पार्टी एकता भत्कियो, सरकार ढल्यो, र जनतामा निराशा फैलियो। यसले कम्युनिस्ट नेतृत्वप्रति विश्वास कमजोर बनायो।
दोस्रो कारण भनेको कम्युनिस्ट शक्तिहरूको व्यवहारिक रूपान्तरणमा आएको विचलन हो। कुनै समय आफूलाई क्रान्ति र परिवर्तनको पक्षधर भन्ने दलहरू सत्ता पुगेपछि यथास्थितिवादको संरक्षक जस्तो देखिन थाले। विशेषगरी युवाहरूको आन्दोलन वा सामाजिक असन्तुष्टिका विषयहरूमा राज्यले प्रयोग गरेको दमनले कम्युनिस्ट सरकारलाई नै दमनकारी शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्यो। यसले युवापुस्तामा गहिरो निराशा पैदा गर्यो।
तेस्रो कारण वैचारिक संकट हो। विश्व राजनीतिमा शीतयुद्धको अन्त्यपछि कम्युनिस्ट विचारधारा आफैं पुनर्विचारको चरणमा पुगेको थियो। मार्क्स, लेनिन वा माओका सिद्धान्तहरू ऐतिहासिक सन्दर्भमा महत्वपूर्ण भए पनि २१औँ शताब्दीको जटिल आर्थिक–सामाजिक संरचनामा तिनको प्रत्यक्ष प्रयोग चुनौतीपूर्ण बनेको छ। विश्वका धेरै कम्युनिस्ट पार्टीहरूले आफ्नो विचारलाई परिमार्जन गर्दै नयाँ सामाजिक–आर्थिक कार्यक्रम ल्याउने प्रयास गरेका छन्। तर नेपालका धेरै वामपन्थी दलहरू अझै पुराना नारामा अड्किएका देखिन्छन्। नयाँ पुस्तालाई आकर्षित गर्ने आधुनिक न्यारेटिभ निर्माण गर्न नसक्नु उनीहरूको ठूलो कमजोरी बनेको छ।
भक्तपुरमा नेपाल मजदुर किसान पार्टीको हारले पनि यही प्रवृत्तिलाई उजागर गरेको छ। लामो समयसम्म भक्तपुरको राजनीतिक केन्द्रमा रहेको नेमकिपा आफ्नो संगठनात्मक अनुशासन, भ्रष्टाचारविरुद्धको छवि र स्थानीय विकासका कारण परिचित थियो। तर परिवर्तनको आकांक्षा र तीव्र सहरीकरणले त्यहाँको सामाजिक संरचना बदलिदिएको छ। नयाँ जनसंख्या, नयाँ प्राथमिकता र नयाँ सोचसँग तालमेल गर्न नसक्दा परम्परागत राजनीतिक आधार कमजोर बन्न पुगेको देखिन्छ।
सहरीकरण, बसाइँसराइ र सूचना प्रविधिको विस्तारले नेपाली समाजलाई तीव्र गतिमा परिवर्तन गरिरहेको छ। आजको मतदाता केवल वैचारिक नाराले मात्र प्रभावित हुँदैन; उसले परिणाम, पारदर्शिता र भविष्यको स्पष्ट दृष्टि खोज्छ। यदि राजनीतिक दलहरू यस परिवर्तनलाई बुझ्न असफल हुन्छन् भने उनीहरू इतिहासको स्मृतिमा सीमित हुने खतरा रहन्छ।
यद्यपि एउटा चुनावी हारले कुनै पनि राजनीतिक विचारधाराको अन्त्य भएको निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ। राजनीतिक इतिहासले देखाउँछ—दलहरू संकटबाट पुनर्जन्म पनि लिन सक्छन्। तर त्यसका लागि गम्भीर आत्मसमीक्षा, नेतृत्व परिवर्तन, वैचारिक नविकरण र जनतासँगको सम्बन्ध पुनर्स्थापना अनिवार्य हुन्छ।
नेपालका कम्युनिस्ट दलहरू अहिले ठीक त्यही मोडमा उभिएका छन्। उनीहरूले आफ्नो विगतको इतिहास मात्र सम्झेर टिक्न सक्दैनन्। इतिहासको ब्याजले केही समयसम्म राजनीति चल्न सक्छ, तर दीर्घकालीन भविष्य निर्माण गर्न नयाँ विचार, नयाँ नेतृत्व र नयाँ राजनीतिक संस्कार आवश्यक हुन्छ।
यदि कम्युनिस्ट शक्तिहरूले यो सन्देश बुझ्न सके भने उनीहरूको पुनरुत्थान सम्भव छ। तर यदि उनीहरू पुरानै शैली, पुरानै विवाद र पुरानै नारामा सीमित रहे भने नेपालको राजनीति क्रमशः नयाँ शक्तिहरूको हातमा सर्दै जानेछ।
यसैले आजको घट्दो जनमत हारको फेहरिस्त मात्र होइन—यो कम्युनिस्ट आन्दोलनका लागि गम्भीर चेतावनी पनि हो।
