देशबन्धु बिश्वामित्र: नेपालमा आध्यात्मिक, सांस्कृतिक तथा सभ्यतागत विषयहरू कहिल्यै धार्मिक सीमाभित्र मात्र रहेनन्। यहाँ धर्म, संस्कृति, इतिहास, राजनीति र राष्ट्रिय पहिचान एकअर्कासँग गहिरो रूपमा गाँसिएका छन्। यही सन्दर्भमा हिन्दू सन्यास परम्पराका प्रतिष्ठित आध्यात्मिक नेतृत्व स्वामी अवधेशानन्द गिरिको नेपाल भ्रमणले धार्मिक कार्यक्रमभन्दा पर गएर व्यापक सामाजिक, सांस्कृतिक र वैचारिक बहसलाई जन्म दिएको छ।
स्वामी अवधेशानन्द गिरि समकालीन हिन्दू जगतका प्रभावशाली आध्यात्मिक व्यक्तित्वमध्ये एक हुन्। जूना अखाडाका आचार्य महामण्डलेश्वरका रूपमा उनले सन्यास परम्पराको नेतृत्व मात्र गरेका छैनन्, बरु आध्यात्मिकता, नैतिकता, अन्तरधार्मिक संवाद, मानव कल्याण र सभ्यतागत चेतनाका विषयमा विश्वव्यापी स्तरमा आफ्नो उपस्थिति स्थापित गरेका छन्। त्यसैले उनको नेपाल भ्रमणलाई केवल एक धार्मिक गुरुको आगमनका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन।
नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध आधुनिक राजनीतिक सीमाभन्दा धेरै पुरानो छ। हिमालयदेखि गङ्गासम्म फैलिएको सांस्कृतिक क्षेत्रले हजारौं वर्षदेखि दुवै देशका जनजीवन, धार्मिक आस्था, दर्शन र सभ्यतालाई जोड्दै आएको छ। जनकपुर, पशुपतिनाथ, मुक्तिनाथ, काशी, प्रयागराज, अयोध्या र हरिद्वारजस्ता तीर्थस्थलहरू यस साझा सांस्कृतिक निरन्तरताका जीवन्त प्रतीक हुन्। यही दृष्टिले हेर्दा स्वामी अवधेशानन्दको नेपाल भ्रमणले दुई देशबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धलाई नयाँ पुस्तामाझ पुनः स्मरण गराउने अवसर प्रदान गरेको छ।
यद्यपि, यो भ्रमणलाई लिएर विभिन्न कोणबाट टिप्पणी र आलोचना पनि भएका छन्। विशेषगरी भ्रमणका केही कार्यक्रमहरूको आयोजनामा हिन्दू स्वयंसेवक संघ नेपालको संलग्नता रहेको सन्दर्भलाई लिएर सार्वजनिक बहस देखिएको छ। लामो समयदेखि नेपाललाई पुनः हिन्दू राष्ट्र घोषणा गर्नुपर्ने माग उठाउँदै आएको संगठनसँग जोडिएका कार्यक्रम भएकाले कतिपयले यस भ्रमणलाई धार्मिकभन्दा बढी राजनीतिक चासोको विषयका रूपमा हेर्ने प्रयास गरेका छन्।
यही बिन्दुमा सन्तुलित दृष्टिकोण आवश्यक देखिन्छ। कुनै पनि धार्मिक वा सांस्कृतिक कार्यक्रमको मूल्याङ्कन त्यसमा सहभागी संस्था वा व्यक्तिको राजनीतिक झुकावका आधारमा मात्र गर्नु उचित हुँदैन। त्यस्तै, धार्मिक गतिविधिलाई पूर्ण रूपमा राजनीतिक उद्देश्यबाट अलग छ भन्ने निष्कर्षमा पुग्नु पनि यथार्थपरक नहुन सक्छ। लोकतान्त्रिक समाजमा विचार, आस्था र संगठनहरूको स्वतन्त्र उपस्थिति स्वाभाविक विषय हो। महत्वपूर्ण कुरा भनेको कुनै पनि गतिविधिले सामाजिक सद्भाव, राष्ट्रिय एकता र लोकतान्त्रिक मूल्यहरूलाई कति सम्मान गर्छ भन्ने हो।
नेपाल आज संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको रूपमा अघि बढिरहेको छ। संविधानले धर्मनिरपेक्षताको व्यवस्था गरेको छ भने समाजमा हिन्दू राष्ट्रको पक्ष र विपक्षमा विभिन्न धारणा पनि विद्यमान छन्। यस्तो अवस्थामा स्वामी अवधेशानन्दको भ्रमणलाई प्रत्यक्ष राजनीतिक बहसको चश्माबाट मात्र हेर्नुभन्दा यसको सांस्कृतिक, आध्यात्मिक र सभ्यतागत आयामलाई पनि समान महत्व दिन आवश्यक छ।
विराटनगरमा आयोजना गरिएको हिन्दू, बौद्ध र किराँत परम्पराका धर्मगुरुहरूको संयुक्त सम्मेलनले यही सम्भावनालाई उजागर गरेको छ। नेपालको मौलिक पहिचान बहुलता, सहअस्तित्व र सांस्कृतिक समन्वयमा आधारित छ। हिन्दू, बौद्ध र किराँत परम्पराहरू फरक धार्मिक परम्परा भए पनि प्रकृतिप्रतिको सम्मान, नैतिक जीवन, आध्यात्मिक साधना र मानव कल्याणका साझा मूल्यहरूमा आधारित छन्। यस्तो संवादले धार्मिक प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य र पारस्परिक सम्मानको संस्कृति विकास गर्न मद्दत पुर्याउन सक्छ।
त्यसैगरी पशुपतिनाथ दर्शन र जीवित देवी कुमारीको पूजा कार्यक्रममा स्वामी अवधेशानन्दको सहभागिताले नेपालको विशिष्ट सांस्कृतिक सम्पदालाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा परिचित गराउने अवसर पनि सिर्जना गरेको छ। आज विश्वभर आध्यात्मिक पर्यटन र सांस्कृतिक कूटनीतिको महत्व बढ्दै गएको अवस्थामा नेपालले आफ्ना मौलिक सम्पदाहरूलाई अझ प्रभावकारी रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्ने सम्भावना यसबाट देखिन्छ।
यस भ्रमणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष आधुनिकता र आध्यात्मिकताबीचको सम्बन्ध हो। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल प्रविधि, सामाजिक ध्रुवीकरण, मानसिक तनाव र मूल्यगत संकटका बीचमा विश्व समाज नयाँ प्रश्नहरूसँग जुधिरहेको छ। यस्ता चुनौतीका बीच धर्म र आध्यात्मिकता केवल कर्मकाण्डको विषय होइन, नैतिकता, आत्मअनुशासन, सहअस्तित्व र जीवनको अर्थ खोज्ने माध्यमका रूपमा पनि पुनः चर्चा हुन थालेका छन्। स्वामी अवधेशानन्दले आफ्नो प्रवचन र लेखनमार्फत यही सन्देश निरन्तर दिँदै आएका छन्।
अन्ततः, स्वामी अवधेशानन्द गिरिको नेपाल भ्रमणलाई समर्थन वा विरोधको सरल द्वन्द्वमा सीमित गर्नु यसको वास्तविक महत्वलाई संकुचित गर्नु हुनेछ। यो भ्रमणले नेपाल–भारत सांस्कृतिक सम्बन्ध, अन्तरधार्मिक संवाद, आध्यात्मिक पर्यटन, सभ्यतागत पहिचान र समकालीन सामाजिक बहसलाई एकैसाथ स्पर्श गरेको छ।
लोकतान्त्रिक समाजमा कुनै पनि विचार वा गतिविधिमाथि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो। तर त्यस्ता बहसहरू पूर्वाग्रहभन्दा तथ्य, भावनाभन्दा विवेक र ध्रुवीकरणभन्दा संवादमा आधारित हुनु आवश्यक हुन्छ। यही दृष्टिले हेर्दा स्वामी अवधेशानन्दको नेपाल यात्रा तीन दिनको धार्मिक कार्यक्रम होइन; यो नेपालको सांस्कृतिक आत्मपहिचान, क्षेत्रीय सभ्यतागत सम्बन्ध र भविष्यको सांस्कृतिक कूटनीतिबारे पुनर्विचार गर्ने एउटा अवसरका रूपमा पनि स्मरणीय बन्न सक्छ।यो संस्करणले न त हिन्दू राष्ट्रको पक्षमा प्रत्यक्ष वकालत गर्छ, न त्यसको विरोधमा: छ, बरु भ्रमणले सांस्कृतिक, सभ्यतागत र राजनीतिक सन्दर्भलाई सन्तुलित रूपमा विश्लेषण गर्दै माध्यममार्गी दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ।
