देशबन्धु बिश्वामित्र: नेपाली पत्रकारिताको इतिहास काठमाडौं केन्द्रित विकासक्रमको कथा होइन, यो देशका विभिन्न भूभागमा सञ्चालित विचार, संघर्ष र जनचेतनाको यात्रासँग पनि जोडिएको छ। यस यात्रामा कोशी प्रदेश, विशेषगरी झापा जिल्लाले निर्वाह गरेको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण र ऐतिहासिक छ। नेपाली पत्रकारिताको विकासक्रमलाई हेर्दा झापा जिल्लाले मोफसल पत्रकारिताको जग बसाल्ने, लोकतान्त्रिक चेतनाको विस्तार गर्ने, खोज पत्रकारिताको अभ्यास गर्ने तथा राष्ट्रिय पत्रकारिता नेतृत्व उत्पादन गर्ने कार्यमा अग्रणी स्थान ओगटेको देखिन्छ।
हिजो मोफसल पत्रकारिताको आधारशिला: वि.सं. २००७ सालको जनक्रान्तिपछि नेपालमा राजनीतिक खुलापनको वातावरण बनेसँगै पत्रकारिताले पनि नयाँ गति प्राप्त गर्यो। यही परिवेशमा तत्कालीन झापा जिल्लाको सदरमुकाम भद्रपुरमा महानन्द सापकोटाद्वारा वि.सं. २००९ सालमा पूर्वाञ्चल प्रेस स्थापना गरियो र त्यसै प्रेसबाट ‘हाम्रो नेपाल’ पत्रिकाको प्रकाशन सुरु भयो। यसलाई झापाबाट प्रकाशित पहिलो पत्रिका तथा कोशी प्रदेशकै पहिलो पत्रकारिता प्रयासका रूपमा स्मरण गरिन्छ।
त्यसपछि वि.सं. २०१३ सालमा श्यामकृष्ण उपाध्यायद्वारा ‘केटो’ पत्रिका प्रकाशित भयो। यद्यपि यी प्रकाशनहरू दीर्घकालसम्म सञ्चालन हुन सकेनन्, तथापि मोफसलमा पत्रकारिताको प्रारम्भिक जग बसाल्ने ऐतिहासिक योगदान उनीहरूको रह्यो। त्यसपछिका कालखण्डमा श्यामकृष्ण उपाध्यायद्वारा सम्पादित ‘आलोक’ साप्ताहिक र बसन्तकुमार खड्काद्वारा सम्पादित ‘सूर्योदय’ साप्ताहिकले निरन्तर प्रकाशनको परम्परा स्थापित गर्दै झापाको पत्रकारितालाई संस्थागत स्वरूप प्रदान गरे।
झापाबाट सुरु भएको यो प्रयासले पत्रकारिता केवल राजधानीको विषय होइन, जनताका बीचबाट उठ्ने आवाजको माध्यम पनि हो भन्ने सन्देश स्थापित गर्यो। यही कारणले झापा जिल्लालाई नेपाली मोफसल पत्रकारिताको अग्रदूतका रूपमा मूल्याङ्कन गरिन्छ।
लोकतन्त्र र प्रेस स्वतन्त्रताको पक्षमा झापा: नेपालको पञ्चायती शासनकाल प्रेस स्वतन्त्रताका लागि कठिन समय थियो। सरकारी नियन्त्रण, सेन्सरसिप र राजनीतिक दमनका बीच पनि झापाका पत्रकार तथा पत्रपत्रिकाहरूले लोकतान्त्रिक मूल्य र नागरिक अधिकारका पक्षमा कलम चलाइरहे। प्रत्यक्ष राजनीतिक टिप्पणी गर्न कठिन भए पनि वैचारिक लेख, सामाजिक विषयवस्तु तथा जनजीवनका समस्यामार्फत प्रजातान्त्रिक चेतना फैलाउने कार्य जारी रह्यो।
जनआन्दोलनका विभिन्न चरणमा झापाका सञ्चारकर्मीहरूले सूचना प्रवाह, जनमत निर्माण तथा लोकतान्त्रिक आन्दोलनलाई वैचारिक आधार प्रदान गर्न उल्लेखनीय भूमिका खेले। प्रेस स्वतन्त्रताको पक्षमा निरन्तर उभिन सक्नु नै यस क्षेत्रको पत्रकारिताको महत्वपूर्ण विशेषता हो।
आज क्षेत्रीय पत्रकारिताको सशक्त उपस्थिति: आज झापा जिल्ला कोशी प्रदेशको प्रमुख सञ्चार केन्द्रका रूपमा स्थापित भएको छ। यहाँबाट दैनिक, साप्ताहिक तथा अनलाइन माध्यमहरू नियमित रूपमा सञ्चालन भइरहेका छन्। स्थानीय सरकार, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, व्यापार तथा सामाजिक मुद्दाहरूलाई राष्ट्रिय बहसको विषय बनाउन झापाका सञ्चारमाध्यमहरू सफल भएका छन्।
खोज पत्रकारिताको क्षेत्रमा पनि झापाले उल्लेखनीय योगदान पुर्याएको छ। सीमित स्रोत र साधनका बीच भ्रष्टाचार, अनियमितता, सार्वजनिक सेवा प्रवाहका कमजोरी तथा स्थानीय समस्याहरू उजागर गर्ने कार्यले पत्रकारिताप्रतिको जनविश्वासलाई बलियो बनाएको छ।
यसैगरी झापा बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक क्षेत्र भएकाले नेपाली भाषासँगै मैथिली, लिम्बू, राजबंशी,'अंग्रेजी लगायतका मातृभाषामा सञ्चारको विकास भएको छ। यसले समावेशी पत्रकारिताको अवधारणालाई व्यवहारमा उतार्न महत्वपूर्ण सहयोग पुर्याएको छ। विविध समुदायका आवाजलाई सञ्चार माध्यममा स्थान दिन सक्नु झापाको पत्रकारिताको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।
राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरूमा पनि झापाबाट पत्रकारिता यात्रा सुरु गरेका थुप्रै पत्रकार, सम्पादक तथा लेखकहरूले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरिरहेका छन्। यसले झापालाई पत्रकारिता नेतृत्व उत्पादन गर्ने उर्वर भूमि बनाएको छ।
डिजिटल युगका चुनौती र अवसर: विश्वव्यापी सूचना प्रविधिको विकाससँगै पत्रकारिताको स्वरूप तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको छ। छापा माध्यमबाट सुरु भएको पत्रकारिता आज डिजिटल, अनलाइन, सामाजिक सञ्जाल तथा मल्टिमिडिया पत्रकारितामा रूपान्तरण भइरहेको छ। झापाको पत्रकारिता पनि यही संक्रमणकालबाट गुज्रिरहेको छ।
भविष्यमा पत्रकारिताको विश्वसनीयता कायम राख्नु सबैभन्दा ठूलो चुनौती हुनेछ। सामाजिक सञ्जालमा फैलिने भ्रामक सूचना, अपुष्ट समाचार तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ताबाट सिर्जित सामग्रीका बीच तथ्यमा आधारित पत्रकारिताको महत्व अझ बढ्नेछ। यस्तो अवस्थामा झापाका सञ्चार संस्थाहरूले खोज पत्रकारिता, तथ्य परीक्षण र सार्वजनिक उत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता छ।
त्यसैगरी आर्थिक रूपमा दिगो सञ्चार संस्था निर्माण, पत्रकारको व्यावसायिक सुरक्षा, नयाँ पुस्तालाई पत्रकारितातर्फ आकर्षित गर्ने वातावरण तथा प्रविधिमैत्री सञ्चार प्रणाली विकास गर्नु पनि समयको माग हो। यदि यी चुनौतीहरूलाई अवसरका रूपमा ग्रहण गर्न सकियो भने झापाले भविष्यको पत्रकारितामा पनि नेतृत्वदायी भूमिका कायम राख्न सक्छ।
अन्त्यमा, नेपाली पत्रकारिताको इतिहासमा झापा जिल्ला केवल एउटा भौगोलिक क्षेत्र होइन, मोफसल पत्रकारिताको एक महत्वपूर्ण अध्याय हो। ‘हाम्रो नेपाल’ र ‘केटो’ जस्ता प्रारम्भिक प्रकाशनदेखि आजका आधुनिक डिजिटल सञ्चार माध्यमसम्म आइपुग्दा झापाले पत्रकारिताको विकासमा विशिष्ट योगदान पुर्याएको छ। लोकतन्त्र, प्रेस स्वतन्त्रता, खोज पत्रकारिता, भाषिक समावेशिता र पत्रकारिता नेतृत्व निर्माणका क्षेत्रमा यस जिल्लाको योगदान उल्लेखनीय छ।
इतिहासलाई तथ्यमा आधारित भएर संरक्षण गर्नु र नयाँ पुस्तासम्म सही रूपमा पुर्याउनु आजको आवश्यकता हो। विगतको गौरव, वर्तमानको सक्रियता र भविष्यको सम्भावनालाई जोडेर अघि बढ्न सके झापा पत्रकारिता नेपाली सञ्चार जगत्को प्रेरणादायी केन्द्रका रूपमा अझ मजबुत बन्नेछ।
