देशबन्धु बिश्वामित्र: विश्व वातावरण दिवसको संस्थागत स्थापना अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको इतिहासमा एक महत्वपूर्ण उपलब्धि हो, जसले वातावरण संरक्षणलाई औपचारिक रूपमा विश्व राजनीतिक तथा कूटनीतिक बहसको केन्द्रमा स्थापित गरेको छ।
संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले सन् १९७२ डिसेम्बर १५ मा प्रस्ताव नं. २९९४ पारित गर्दै यसको स्थापना गरेको थियो। यस विश्वव्यापी अभियानको उद्देश्य वातावरणीय सचेतना अभिवृद्धि गर्नु, राजनीतिक प्रतिबद्धता सुदृढ गर्नु तथा प्राकृतिक स्रोतहरूको दिगो व्यवस्थापनका लागि संरचनात्मक परिवर्तनलाई प्रोत्साहन गर्नु थियो। सन् १९७३ जुन ५ मा “ओनली वन ईर्थ ” (हाम्रो एउटै पृथ्वी) भन्ने मूल नारासहित पहिलोपटक मनाइएको यो दिवस अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणीय जनचेतना अभिवृद्धिको प्रमुख माध्यमका रूपमा स्थापित भयो। बीसौँ शताब्दीको मध्यकालमा विकसित जनचासो, वैज्ञानिक खोज तथा कूटनीतिक पहलहरूको ऐतिहासिक संगमलाई विश्लेषण गर्दा यस दिवसको स्थापना भएको संस्थागत आधार र वर्तमान विश्व परिवेशमा यसको निरन्तर आवश्यकताको महत्व स्पष्ट हुन्छ।
विश्व वातावरण दिवस स्थापना हुनुको मुख्य सामाजिक तथा राजनीतिक पृष्ठभूमि दोस्रो विश्वयुद्धपछिको तीव्र औद्योगिकीकरणसँगै बढ्दै गएको वातावरणीय विनाश थियो। सन् १९६० को दशकमा विश्वभर भएका विभिन्न वातावरणीय दुर्घटना तथा प्रदूषणका घटनाहरूले अनियन्त्रित आर्थिक विस्तारका दुष्परिणामलाई उजागर गरे। रासायनिक प्रदूषण, विषाक्त फोहोरको थुप्रो, औद्योगिक दुर्घटना, शहरी धुवाँ तथा जलस्रोतको विषाक्तता जस्ता समस्याले सीमित प्राकृतिक प्रणालीहरूको संवेदनशीलता स्पष्ट पारे। यस विषयलाई वैज्ञानिक तथा सार्वजनिक बहसको केन्द्रमा ल्याउन अमेरिकी जीवविज्ञानविद रचेल कार्सनद्वारा सन् १९६२ मा प्रकाशित 'साइलेंट स्प्रिंग' नामक पुस्तकले महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको थियो। उक्त कृतिमा कृत्रिम विषादीहरूको मानव स्वास्थ्य र पारिस्थितिक प्रणालीमाथि पर्ने विनाशकारी प्रभावलाई तथ्यगत रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो। साथै, अन्तरिक्ष अनुसन्धानका क्रममा प्राप्त ‘एअर्थराइज ’ तस्बिरले पृथ्वीलाई एउटा पृथक्, संवेदनशील तथा सीमित ग्रहका रूपमा विश्व समुदायसमक्ष प्रस्तुत गर्दै संरक्षणको आवश्यकता झन् स्पष्ट बनायो।
यी सीमा नमान्ने वातावरणीय चुनौतीहरूको समाधानका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य अपरिहार्य रहेको महसुस गर्दै स्वीडेन सरकारले संयुक्त राष्ट्रसंघभित्र महत्वपूर्ण कूटनीतिक पहल गर्यो। सन् १९६८ मा स्वीडेनको प्रस्तावमा संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाले प्रस्ताव नं. २३९८ पारित गरी सामाजिक विकास, आर्थिक वृद्धि र वातावरणीय स्थायित्वबीचको सम्बन्ध अध्ययन गर्न अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलन आयोजना गर्ने निर्णय गर्यो। यही पहलको परिणामस्वरूप सन् १९७२ जुन ५ देखि १६ सम्म स्वीडेनको स्टकहोममा “मानव वातावरणसम्बन्धी संयुक्त राष्ट्रसंघीय सम्मेलन” आयोजना गरियो। संयुक्त राष्ट्रसंघका तत्कालीन महासचिव यू थान्तद्वारा सम्मेलनको महासचिव नियुक्त क्यानाडेली कूटनीतिज्ञ तथा व्यवसायी मौरिस स्ट्रङको नेतृत्वमा सम्पन्न यो सम्मेलन वातावरण शब्द समावेश भएको पहिलो विश्वव्यापी शिखर सम्मेलन थियो। सम्मेलनको उद्घाटन सत्रमै विश्व वातावरण दिवसको अवधारणा औपचारिक रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो, जसले आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणीय कानुनको प्रारम्भिक आधार निर्माण गर्यो।
यस दिवसको स्थापना पछाडिको मूल उद्देश्य वातावरणीय समस्याहरू केवल राष्ट्रिय स्तरका प्रयास वा प्राविधिक नियमनबाट मात्र समाधान गर्न नसकिने यथार्थलाई स्वीकार गर्नु थियो। स्टकहोम सम्मेलनले विकसित तथा विकासशील राष्ट्रहरूबीच औद्योगिक विकास र वातावरण संरक्षणको सम्बन्धबारे गम्भीर मतभेद रहेको तथ्य उजागर गर्यो। विकासशील राष्ट्रहरूले औद्योगिक प्रदूषणको ऐतिहासिक जिम्मेवारी मुख्यतः विकसित मुलुकहरूको भएको तर्क गर्दै स्रोत उपयोगमा तत्काल कडाइ गरिए गरिबी झन् बढ्न सक्ने चेतावनी दिएका थिए। यसै सन्दर्भमा तयार गरिएको ‘फौनेक्स प्रतिवेदन’ (फाउंक्स रिपोर्ट ऑन डेवलपमेंट एंड इनवायरनमेंट ) ले पछि विकसित भएको दिगो विकासको अवधारणाका लागि बौद्धिक आधार प्रदान गर्यो। त्यसैले विश्व वातावरण दिवसलाई निरन्तर अन्तर्राष्ट्रिय संवाद कायम राख्ने लोकतान्त्रिक माध्यमका रूपमा स्थापित गरियो, जसले आर्थिक अवस्थाको भिन्नताबिना सबै राष्ट्रहरूलाई वातावरणीय व्यवस्थापनप्रति उत्तरदायी बनाउने लक्ष्य राख्यो।
विश्व वातावरण दिवसको दीर्घकालीन प्रभावकारिता स्टकहोम सम्मेलनको अर्को ऐतिहासिक उपलब्धि—संयुक्त राष्ट्रसंघीय वातावरण कार्यक्रम (युएनइपि) को स्थापनासँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। विश्व दक्षिणका राष्ट्रहरूको समुचित प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न केन्याको नैरोबीमा मुख्यालय स्थापना गरिएको युएनइपि लाई विश्व वातावरण दिवसको आधिकारिक संरक्षक संस्थाका रूपमा जिम्मेवारी दिइयो। यस संस्थामार्फत वैज्ञानिक तथ्य तथा अनुसन्धानलाई नीति निर्माण, कानुनी सुधार तथा जनसहभागितामूलक अभियानसँग जोड्ने प्रयास गरियो। यूएनइपि को प्रशासनिक क्षमता र वार्षिक विश्वव्यापी अभियानलाई संयोजन गरेर अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले वातावरणीय मूल्याङ्कन सार्वजनिक गर्ने, बहुपक्षीय सन्धिहरूलाई प्रवर्द्धन गर्ने तथा प्रदूषणकारी गतिविधिहरूमाथि उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्ने प्रभावकारी मञ्च प्राप्त गर्यो।
स्थापनाकालदेखि नै विश्व वातावरण दिवसको सञ्चालन प्रणाली विभिन्न राष्ट्रहरूलाई पालैपालो आयोजक तथा नेतृत्वकर्ता बनाउने अवधारणामा आधारित रहेको छ। प्रत्येक वर्ष विश्व समुदायले कुनै विशिष्ट वातावरणीय चुनौतीलाई केन्द्रमा राखेर विशेष विषयवस्तु तय गर्दछ। समुद्री प्लास्टिक प्रदूषण, मरुभूमीकरण, अवैध वन्यजन्तु व्यापार तथा ओजोन तहको क्षय जस्ता विषयहरूलाई प्राथमिकताका साथ उठाइँदै आएको छ। यस लक्षित रणनीतिले विश्व वातावरण दिवसलाई केवल प्रतीकात्मक समारोहमा सीमित नराखी अन्तर्राष्ट्रिय नीति सुधार, वित्तीय लगानी तथा जनसहभागितालाई प्रेरित गर्ने प्रभावकारी माध्यमका रूपमा विकसित गरेको छ। पाँच दशकभन्दा बढी समयदेखि निरन्तर सञ्चालनमा रहेको यो दिवस आज विश्वकै सबैभन्दा ठूलो वातावरणीय जनचेतना अभियानका रूपमा स्थापित भएको छ, जसले १४० भन्दा बढी देशका लाखौँ मानिसहरूलाई सहभागी गराउँदै स्थानीय प्रयास र विश्वव्यापी जलवायु तथा वातावरणीय स्थायित्वबीचको गहिरो सम्बन्धलाई उजागर गर्दै आएको छ।
