देवेन्द्र किशोर: नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केही घटनाहरू यस्ता हुन्छन् जसले तत्कालीन परिस्थितिभन्दा धेरै परसम्म प्रभाव पार्ने सम्भावना बोकेका हुन्छन्। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का सभापति रवि लामिछानेको नेतृत्वमा भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) को औपचारिक निमन्त्रणामा सम्पन्न भारत भ्रमणलाई यस्तै एउटा राजनीतिक घटनाका रूपमा हेरिएको छ। यो भ्रमण दुई राजनीतिक दलबीचको शिष्टाचार भेटघाट मात्र नभई नेपालमा उदाएको नयाँ राजनीतिक शक्तिप्रति भारतको दृष्टिकोण, दक्षिण एशियाली शक्ति समीकरणको पुनर्संरचना तथा नेपाल–भारत सम्बन्धको नयाँ अध्यायसँग जोडिएको विषय हो ।
नेपालको पछिल्लो आमनिर्वाचनले नेपाली राजनीतिमा ऐतिहासिक परिवर्तनको संकेत दिएको थियो। दशकौँदेखि सत्ता र शक्तिको केन्द्रमा रहेका परम्परागत दलहरू जनविश्वास गुमाउँदै गएका बेला जनताले नयाँ राजनीतिक विकल्पको खोजी गरे। त्यही जनभावनाको प्रतिनिधित्व गर्दै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी राष्ट्रिय राजनीतिमा शक्तिशाली रूपमा उदायो। विशेषगरी युवा पुस्ता, सामाजिक सञ्जालमार्फत राजनीतिक चेतनामा सक्रिय भएको जेन–जी (जेण जी ) पुस्ता तथा सुशासन, पारदर्शिता र भ्रष्टाचारविरुद्धको अभियानलाई प्राथमिकता दिने नागरिकहरूको समर्थनले रास्वपालाई देशको प्रमुख राजनीतिक शक्तिका रूपमा स्थापित गर्यो।
यही सन्दर्भमा भारतको सत्तारुढ भारतीय जनता पार्टीले रास्वपाका सभापति रवि लामिछानेलाई उच्च प्राथमिकताका साथ निमन्त्रणा दिनु कूटनीतिक औपचारिकता मात्र होइन, बदलिँदो नेपाली राजनीतिक यथार्थलाई स्वीकार गर्ने संकेत पनि हो। दिल्ली विमानस्थलमा भाजपाका वरिष्ठ नेताहरूको उपस्थितिमा भएको स्वागत, भारतीय विदेशमन्त्री एस. जयशङ्करसँगको सम्भावित भेटवार्ता तथा भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीसँगको निर्धारित भेटले यो भ्रमणलाई विगतका नेपाली नेताहरूका भ्रमणभन्दा पृथक् र विशेष बनाएको छ।
विगतमा भारतले मुख्यतः नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले वा माओवादी केन्द्रजस्ता स्थापित दलहरूसँग राजनीतिक सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्थ्यो। तर अहिलेको राजनीतिक वास्तविकता फरक छ। जनमतको बलमा उदाएको नयाँ शक्तिलाई बेवास्ता गरेर नेपालसँग दीर्घकालीन सम्बन्ध सुदृढ गर्न सम्भव छैन भन्ने निष्कर्षमा भारत पुगेको देखिन्छ। लोकतान्त्रिक प्रणालीमा जनताको निर्णयलाई सम्मान गर्नु नै छिमेकी मुलुकका लागि पनि व्यवहारिक र यथार्थपरक दृष्टिकोण हो। त्यसैले रास्वपासँग सम्बन्ध विस्तार गर्ने भारतको प्रयासलाई स्वाभाविक रूपमा लिनुपर्छ।यस भ्रमणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नेपाल–भारत सम्बन्धको वर्तमान अवस्था हो। पछिल्ला वर्षहरूमा सीमा विवाद, राजनीतिक अविश्वास, राष्ट्रियतासम्बन्धी बहस तथा विभिन्न कूटनीतिक असमझदारीका कारण दुई देशबीच केही दूरी महसुस गरिएको थियो। यद्यपि नेपाल र भारतबीचको सम्बन्ध सरकार–सरकारबीच सीमित छैन। इतिहास, संस्कृति, धर्म, अर्थतन्त्र, भौगोलिक निकटता र जनस्तरको सम्बन्धले यी दुई राष्ट्रलाई विशेष रूपमा जोडेको छ। त्यसैले समय–समयमा उत्पन्न हुने राजनीतिक असहमतिभन्दा माथि उठेर सम्बन्धलाई नयाँ ऊर्जा दिने प्रयास आवश्यक हुन्छ। रवि लामिछानेको भ्रमणले यही उद्देश्यलाई थप बल पुर्याउने अपेक्षा गरिएको छ।
कतिपय विश्लेषकहरूले यो भ्रमणलाई प्रधानमन्त्री बालेन शाह र रवि लामिछानेबीचको सम्बन्धसँग जोडेर हेर्ने प्रयास गरेका छन्। केही विपक्षी राजनीतिक वृत्तले दुई नेताबीच मतभेद बढेको र त्यसैको संकेतस्वरूप भारतले लामिछानेलाई विशेष महत्व दिएको दाबी गरिरहेका छन्। तर यस्ता विश्लेषणहरू तथ्यभन्दा बढी अनुमानमा आधारित देखिन्छन्। लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा विभिन्न नेताहरूबीच विचार र कार्यशैलीमा भिन्नता हुनु स्वाभाविक विषय हो। त्यसलाई राजनीतिक संकट वा सत्ता परिवर्तनको पूर्वसंकेतका रूपमा व्याख्या गर्नु उपयुक्त हुँदैन।वास्तवमा रास्वपाले निरन्तर रूपमा सुशासन, संस्थागत सुधार र भ्रष्टाचार नियन्त्रणलाई आफ्नो राजनीतिक एजेन्डाको केन्द्रमा राख्दै आएको छ। जनताले दिएको अभूतपूर्व समर्थन पनि यही कारणले प्राप्त भएको हो। त्यसैले पार्टीको राजनीतिक भविष्य व्यक्तिगत सम्बन्ध वा तत्कालीन राजनीतिक हल्लाहरूमा होइन, जनतासँग गरिएको प्रतिबद्धताको कार्यान्वयनमा निर्भर रहनेछ।
भारतको दृष्टिकोणबाट हेर्दा पनि यो भ्रमण रणनीतिक महत्वको छ। दक्षिण एशियाको बदलिँदो भू–राजनीतिक परिवेश, चीनको बढ्दो प्रभाव, क्षेत्रीय आर्थिक सहकार्यका सम्भावनाहरू तथा सुरक्षा सम्बन्धी चासोहरूका बीच भारतले नेपालसँग स्थिर, विश्वसनीय र दीर्घकालीन सम्बन्ध चाहेको स्पष्ट छ। नेपालमा जनसमर्थन प्राप्त नयाँ राजनीतिक शक्तिसँग प्रारम्भिक चरणमै संवाद र सहकार्यको आधार निर्माण गर्नु भारतका लागि पनि लाभदायक हुन सक्छ।रास्वपा र भाजपाबीच विचारधारात्मक रूपमा पूर्ण समानता नभए पनि लोकतान्त्रिक मूल्य, सुशासन, विकास र प्रशासनिक सुधारका विषयमा अनुभव आदान–प्रदानको अवसर भने अवश्य छ। राजनीतिक दलहरूबीचको अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धलाई वैचारिक अधीनता वा हस्तक्षेपको दृष्टिले मात्र हेर्नु आवश्यक छैन। विश्वभरका लोकतान्त्रिक दलहरूले एक–अर्कासँग सम्बन्ध विस्तार गर्दै अनुभव, रणनीति र संगठनात्मक अभ्यासहरू साझा गर्ने परम्परा स्थापित गरिसकेका छन्। यही परिप्रेक्ष्यमा रास्वपा–भाजपा सम्बन्धलाई पनि बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।
यस भ्रमणले नेपालको आन्तरिक राजनीतिमा पनि महत्वपूर्ण सन्देश दिएको छ। जनताले परिवर्तनको पक्षमा मतदान गरिसकेका छन्। पुराना राजनीतिक दलहरूले आफ्नो संगठनात्मक शक्ति जोगाइरहे पनि उनीहरूको जनाधारमा आएको ह्रास स्पष्ट देखिन्छ। यस्तो अवस्थामा नयाँ राजनीतिक शक्तिहरूसँग अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले सम्बन्ध विस्तार गर्नु अस्वाभाविक होइन। बरु यसले लोकतान्त्रिक प्रक्रियाबाट उदाएका नयाँ नेतृत्वहरूको वैधतालाई थप सुदृढ बनाउँछ।अन्ततः रवि लामिछानेको भारत भ्रमणलाई केवल एउटा औपचारिक विदेश भ्रमणका रूपमा मात्र सीमित गरेर हेर्न मिल्दैन। यो भ्रमणले नेपालमा उदाएको नयाँ राजनीतिक शक्तिप्रति भारतको चासो, नेपाल–भारत सम्बन्धलाई नयाँ ढंगले पुनर्परिभाषित गर्ने प्रयास तथा दक्षिण एशियाली राजनीतिक सन्तुलनमा देखा परेको नयाँ प्रवृत्तिलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ। जनताको अपार मतबाट स्थापित रास्वपाको उदयले नेपाली राजनीतिमा नयाँ अध्याय सुरु गरेको छ भने भारतले त्यस यथार्थलाई स्वीकार गर्दै सम्बन्ध सुदृढ गर्न अग्रसर भएको देखिन्छ।
भविष्यमा यो भ्रमणले कस्तो परिणाम दिन्छ भन्ने कुरा समयले तय गर्नेछ। तर यति स्पष्ट छ, नेपाल–भारत सम्बन्धको नयाँ चरण, नयाँ नेतृत्वको उदय र लोकतान्त्रिक जनादेशको सम्मानको दृष्टिले यो भ्रमण समकालीन दक्षिण एशियाली राजनीतिमा विशेष महत्व राख्ने ऐतिहासिक घटनाका रूपमा स्मरण गरिने सम्भावना प्रबल छ।
