काठमाण्डौ । बीबीसी आई इन्भेस्टिगेसनले गत २३-२४ भदौमा भएको जेनजी आन्दोलनमाथि बनाइएको वृत्तचित्र 'शुट लाइक एनिमिज' सार्वजनिक सार्वजनिक गरेको छ । ४८ घण्टाको उक्त हिंसात्मक आन्दोलन र त्यस क्रममा सुरक्षा निकायले प्रदर्शनकारीमाथि गरेको घातक बल प्रयोगको विस्तृत अनुसन्धान करिब ४२ मिनेटको डकुमेन्ट्रीमा समेटिएको छ।
अनुसन्धानले निशस्त्र जेन जी प्रदर्शनकारीहरूलाई सुरक्षा बलले कसरी शत्रुलाई झैँ गोली हानेर हत्या गर्यो र कसरी यसले तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी ओलीको सरकार ढलायो भन्ने तथ्यहरू उजागर गरेको छ ।
आन्दोलनको झिल्को
वृत्तचित्रका अनुसार यो विद्रोह वर्षौँदेखिको निराशाको परिणाम थियो । सन् २०१५ को संविधानले नयाँ सुरुवातको आशा देखाए पनि नेपालका पाँचमध्ये एक युवा बेरोजगार हुनु र राजनीतिमा वृद्ध नेताहरूकै वर्चस्व रहनु युवाहरूको मुख्य आक्रोश थियो ।
४ सेप्टेम्बरमा सरकारले भ्रष्टाचार र नेपो-बेबीहरूको विलासी जीवनशैली विरुद्ध भइरहेको आलोचना रोक्न टिकटक र फेसबुक जस्ता सामाजिक सञ्जालमा प्रतिबन्ध लगाएपछि आन्दोलनले उग्र रूप लियो । प्रतिबन्धले युवाहरूलाई रोक्नुको सट्टा उनीहरूलाई डिस्कोर्ड जस्ता प्लेटफर्महरूमा सङ्गठित हुन बाध्य बनायो, जहाँ हजारौँ युवाहरूले संसद घेराउ गर्ने योजना बनाए ।
रक्तपातको वस्तुपरक प्रमाण
बीबीसीले ४,००० भन्दा बढी भिडिओ र प्रहरीको लिक भएको रेडियो संवाद (Police radio logs) लाई आधार मानेर शान्तिपूर्ण प्रदर्शन कसरी नरसंहारमा परिणत भयो भन्ने कुरा देखाउन खोजेको छ ।
सडकमा प्रदर्शन गरिरहेका हजारौँ विद्यार्थीहरू, जो विद्यालयको पोसाकमै थिए, उनीहरूमाथि प्रहरीले अन्धाधुन्ध गोली चलाएको देखिन्छ । लिक भएको रेडियो ट्रान्सक्रिप्टमा कमाण्डरहरूले प्रदर्शनकारीहरूलाई रोक्न 'आवश्यक बल प्रयोग गर्न' र पछि 'गोली चलाउन' आदेश दिएको सुनिन्छ ।
अनुसन्धानले केही मुख्य पीडितहरूको मृत्युको दृश्य कैद गरेको छ । जसमा ३४ वर्षीय विनोद महर्जन पनि छन् । उनको संसद भवनको कुनामा टाउकोमा गोली लागेर मृत्यु भएको थियो ।
त्यस्तै २२ वर्षीय रसिक खतिवडालाई "हामीलाई नेता चाहिन्छ, लुटेरा होइन" लेखिएको प्लेकार्ड बोकिरहेकै बेला छातीमा गोली लागेको थियो ।
संसद भवन भित्रबाट प्रहरीले चलाएको गोली लागेर वर्ष २४ का योगेन्द्र न्यौपानेलाई मृत्यु भयो । प्रदर्शनस्थलबाट पछि हट्दै गर्दा विद्यालयको पोसाकमै रहेका १७ वर्षीय श्रीयम चौलागाईंलाई टाउकोको पछाडिबाट गोली हानिएको थियो ।
दोषी को ?
७७ जनाको मृत्यु भएपछि नेपालको सुरक्षा संयन्त्रभित्र देखिएको गहिरो मतभेदलाई पनि वृत्तचित्रले सतहमा ल्याएको छ । बीबीसीसँग कुरा गर्दै केही तल्लो तहका प्रहरी अधिकारीहरूले आफ्ना कमाण्डरहरूले आफूहरूलाई बेवारिसे छोडेको र विशाल भीडसँग एक्लै भिड्न बाध्य पारेको गुनासो गरेका छन् ।
रेडियो लगहरू 'पिटर १' र 'किलो १' मा प्रहरी महानिरीक्षक चन्द्रकुबेर खापुङ र डीआईजी विश्व अधिकारीको आवाज पहिचान गरिएको छ । जसले बल प्रयोगको आदेश दिएका थिए । प्रहरीले सुरक्षा समितिको निर्देशनमा काम गरेको दाबी गरे पनि सेनाले भने सरकार ढल्ने अवस्था नआएसम्म हस्तक्षेप नगरेको र शान्ति पुनर्स्थापनाको जस लिन मात्र अन्तिममा आएको आरोप लागेको छ ।
नेपालको नयाँ मोड
सरकारी भवन, सर्वोच्च अदालत र प्रधानमन्त्री निवासमा आगजनी भएपछि केपी ओलीले राजीनामा दिए । सेप्टेम्बर १२ मा पूर्व प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्कीले नेपालको पहिलो महिला सरकार प्रमुखका रूपमा शपथ लिइन् ।
तर, पीडित परिवारका लागि यो राजनीतिक परिवर्तनले मात्र सान्त्वना दिएको छैन । १७ वर्षीय श्रीयमकी आमा गङ्गा कार्की भन्छिन्, "उनीहरूका लागि एउटा विद्यार्थी मरेको थियो, तर हाम्रा लागि त हाम्रो संसार नै उजाडियो ।"
सेप्टेम्बर ८ र ९ को घटनामाथि अझै सरकारी छानबिन जारी छ । बीबीसीको यो वृत्तचित्रले आफ्नै राज्यले आफ्नै युवा पुस्तालाई कसरी 'शत्रु' को रूपमा व्यवहार गर्यो भन्ने कुराको प्रमाण प्रस्तुत गरेको छ ।
