-देवेन्द्र किशोर
भारतीय राजनीतिमा लामो समयदेखि असम्भवजस्तै मानिएको एउटा अध्याय अन्ततः पश्चिम बंगालमा खुला भएको छ। भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) ले पहिलो पटक पश्चिम बंगालमा स्पष्ट बहुमतसहित सरकार गठन गर्ने स्थितिमा पुगेपछि भारतीय राजनीति मात्र होइन, सम्पूर्ण दक्षिण एशियाली शक्ति–सन्तुलन र क्षेत्रीय राजनीतिक बहस नयाँ मोडमा पुगेको छ। कोलकातामा सम्पन्न भाजपा व्यवस्थापिका दलको बैठकले सुवेन्दु अधिकारी लाई नेता चयन गरेपछि अब बंगालमा भाजपा नेतृत्वको सरकार औपचारिक रूपमा स्थापित हुने निश्चित भएको छ। केन्द्रीय गृहमन्त्री अमित शाह स्वयं उपस्थित भएर शुभेन्दु अधिकारीको नाम घोषणा गर्नु केवल नेतृत्व चयनको प्रक्रिया मात्र होइन, भाजपा नेतृत्वले बंगाललाई राष्ट्रिय राजनीतिक केन्द्रका रूपमा हेरेको संकेत पनि हो।
मे ९ अर्थात् रवीन्द्रनाथ ठाकुरको जन्मजयन्तीका दिन कोलकाताको ऐतिहासिक ब्रिगेड परेड ग्राउन्डमा हुने शपथ ग्रहण समारोहलाई भाजपा केवल संवैधानिक औपचारिकता नभई “नयाँ बंगाल” को उद्घोषका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेको छ। कार्यक्रममा प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदी सहित विभिन्न राज्यका मुख्यमन्त्रीहरूको उपस्थिति रहने बताइएको छ।
पश्चिम बंगाल भारतीय राजनीतिमा सदैव वैचारिक संघर्षको भूमि रह्यो। एक समय वामपन्थी आन्दोलनको केन्द्र बनेको बंगाल पछिल्लो डेढ दशकदेखि ममता बनर्जी नेतृत्वको तृणमूल कांग्रेसको प्रभावमा थियो। तर यसपटकको निर्वाचन परिणामले राज्यको राजनीतिक मनोविज्ञानमा गहिरो परिवर्तन आएको संकेत दिएको छ। भाजपा केवल सत्ता परिवर्तनमा सीमित रहेन, उसले बंगालको राजनीतिक विमर्शलाई नै राष्ट्रवाद, सुरक्षा, सांस्कृतिक पहिचान र विकासको मुद्दातर्फ मोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।
भाजपा उदयको पृष्ठभूमि
भारतीय जनता पार्टीको राजनीतिक यात्रालाई केवल चुनावी रणनीतिबाट मात्र बुझ्न सकिँदैन। पछिल्लो एक दशकमा भारतमा भएको पूर्वाधार विस्तार, डिजिटल क्रान्ति, आर्थिक सुधार, सामाजिक योजनाहरू र सांस्कृतिक राष्ट्रवादको मिश्रित प्रभावले भाजपा लगातार विस्तार भएको देखिन्छ। सडकमात्र होइन, डिजिटल भुक्तानी, स्टार्टअप वातावरण, रेलवे आधुनिकीकरण, रक्षा उत्पादन, अन्तरिक्ष अनुसन्धान र उत्पादनमूलक उद्योगमा भारतले उल्लेखनीय फड्को मारेको छ। भाजपा समर्थकहरू यसलाई “नयाँ भारत” को निर्माणको आधार मान्छन्।
विशेष गरी बंगालमा भाजपा उदयको प्रमुख कारणहरूमा सीमावर्ती सुरक्षाको प्रश्न, अवैध घुसपैठ, राजनीतिक हिंसा, धार्मिक ध्रुवीकरण, बेरोजगारी र उद्योग पलायन प्रमुख मानिन्छ। भाजपा नेतृत्वले लामो समयदेखि बंगालमा “परिवर्तन” को नारा उठाउँदै आएको थियो। यसपटक त्यो नारा जनमतमा रूपान्तरण भएको देखिन्छ।
व्यवस्थापिका दलको बैठकमा सम्बोधन गर्दै अमित शाहले आसाममा जस्तै बंगालमा पनि अवैध घुसपैठ रोक्ने कठोर नीति लागू गरिने स्पष्ट संकेत दिएका छन्। भाजपा नेतृत्वले सीमासुरक्षालाई राष्ट्रिय सुरक्षासँग प्रत्यक्ष जोडेको छ। यो विषय विशेष गरी बंगलादेश सीमासँग जोडिएको बंगालमा संवेदनशील मानिन्छ।
शुभेन्दु अधिकारीको उदय
शुभेन्दु अधिकारी बंगाल राजनीतिमा अचानक उदाएका नेता होइनन्। उनी लामो समयसम्म तृणमूल कांग्रेसका प्रभावशाली नेता थिए। तर पछिल्ला वर्षहरूमा उनी भाजपा प्रवेश गरेपछि बंगालमा भाजपा विस्तारको प्रमुख अनुहार बने। ममता बनर्जीलाई राजनीतिक रूपमा चुनौती दिने र जनआन्दोलन शैलीको राजनीति गर्ने नेताका रूपमा उनले आफ्नो छवि निर्माण गरे।
उनको नेतृत्व चयनले भाजपा “स्थानीय अनुहार” लाई प्राथमिकता दिन चाहन्छ भन्ने सन्देश पनि दिएको छ। भाजपा अब बंगाललाई बाहिरबाट सञ्चालित राज्य नभई स्थानीय नेतृत्वमार्फत सुदृढ गर्न खोजिरहेको देखिन्छ। राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार शुभेन्दु अधिकारीको चयनले भाजपा कार्यकर्तामा ऊर्जा थप्नेछ भने विपक्षी दलहरूलाई पुनर्गठनको चुनौती दिनेछ।
श्यामाप्रसाद मुखर्जीको राजनीतिक विरासत
आफ्नो सम्बोधनमा अमित शाहले श्यामा प्रसाद मुख़र्जीको विशेष उल्लेख गरेका छन्। बंगालमा भाजपा सरकार गठनलाई उनले मुखर्जीको सपना पूरा भएको बताएका छन्। वास्तवमा भारतीय जनसंघदेखि भारतीय जनता पार्टीसम्मको वैचारिक यात्रामा श्यामाप्रसाद मुखर्जीको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ।
बंगालमा भाजपा सरकार बन्नु केवल सत्ता परिवर्तन मात्र होइन, भारतीय दक्षिणपन्थी राष्ट्रवादी धाराको वैचारिक विजयका रूपमा पनि प्रस्तुत गरिएको छ। भाजपा समर्थकहरूका लागि यो “वाम र क्षेत्रीय राजनीति” माथिको ऐतिहासिक जित हो भने आलोचकहरू यसलाई भारतमा बढ्दो केन्द्रीकृत राजनीतिक प्रवृत्तिको संकेतका रूपमा हेर्छन्।
बंगालको अर्थतन्त्र र सम्भावित परिवर्तन
यदि भाजपा सरकारले आफ्नो चुनावी प्रतिबद्धताअनुसार काम गर्न सफल भयो भने बंगालमा औद्योगिक पुनरुत्थानको सम्भावना देखिन्छ। एक समय भारतको औद्योगिक केन्द्र मानिएको बंगाल पछिल्ला दशकहरूमा उद्योग पलायन, श्रमिक आन्दोलन र राजनीतिक अस्थिरताका कारण पछाडि परेको थियो।
भाजपा नेतृत्वले “डबल इन्जिन सरकार” को अवधारणा अघि सारेको छ, जसअन्तर्गत केन्द्र र राज्य सरकारबीच समन्वय गरेर पूर्वाधार, लगानी, पर्यटन, बन्दरगाह विकास र उत्पादन उद्योगलाई गति दिने लक्ष्य राखिएको छ।
कोलकाता, हल्दिया र सिलिगुडी क्षेत्रलाई नयाँ आर्थिक गलैँचाका रूपमा विकास गर्ने चर्चा भइरहेको छ। यदि त्यसो भयो भने पूर्वी भारतको आर्थिक केन्द्र फेरि बंगालतर्फ फर्कन सक्छ। यसले उत्तर–पूर्व भारत, बंगलादेश, भूटान र नेपालसम्म आर्थिक प्रभाव पार्न सक्छ।
सांस्कृतिक राष्ट्रवाद र बंगाल
बंगाल सदैव साहित्य, कला, संगीत र बौद्धिक आन्दोलनको भूमि रह्यो। रबिन्द्रनाथ टैगोर , सुभास चन्द्र Bose र बाँकीम चन्द्र चट्टोंपाध्याय जस्ता व्यक्तित्वहरूको भूमिमा भाजपा उदय हुनु आफैंमा महत्वपूर्ण सांस्कृतिक सन्देश हो।
भाजपाले बंगालको सांस्कृतिक पहिचानलाई “भारतीय सभ्यता र राष्ट्रवाद” सँग जोड्ने प्रयास गरिरहेको छ। रवीन्द्र जयन्तीकै दिन शपथ ग्रहण आयोजना गर्नु पनि त्यसैको प्रतीकात्मक सन्देश मानिएको छ। भाजपा अब बंगालमा केवल राजनीतिक शक्ति होइन, सांस्कृतिक वैचारिक शक्ति बन्न चाहन्छ।
विपक्षी राजनीति अब कता?
तृणमूल कांग्रेसका लागि यो परिणाम ठूलो धक्का हो। ममता बनर्जीको करिश्मा, जनाधार र क्षेत्रीय राजनीतिक संरचनाका बाबजुद भाजपा बहुमतमा पुग्नु विपक्षी राजनीति कमजोर भएको संकेत पनि हो। अब बंगालमा विपक्षी राजनीति पुनर्गठनको कठिन चरणमा प्रवेश गर्नेछ।
विशेष गरी कांग्रेस र वामपन्थी दलहरूको प्रभाव लगभग समाप्तप्रायः देखिएको छ। भविष्यमा बंगालको राजनीति भाजपा बनाम तृणमूलमा सीमित हुन सक्ने विश्लेषण पनि भइरहेको छ।
नेपालमाथि पर्ने सम्भावित प्रभाव
पश्चिम बंगालमा सत्ता परिवर्तनले नेपालमाथि पनि प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्छ। नेपालको पूर्वी भूभागसँग बंगालको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र आर्थिक सम्बन्ध छ। विशेष गरी सिलिगुडी करिडोर नेपालका लागि रणनीतिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण क्षेत्र हो।
१. व्यापार र पारवहन
नेपालको ठूलो हिस्सा भारतीय बन्दरगाह र पारवहन व्यवस्थामा निर्भर छ। यदि बंगालमा पूर्वाधार विकास तीव्र भयो भने नेपाल–भारत व्यापार सहज हुन सक्छ। कोलकाता र हल्दिया बन्दरगाहको आधुनिकीकरणले नेपाली व्यापारलाई प्रत्यक्ष लाभ पुर्याउन सक्छ।
२. सुरक्षा र सीमा नीति
भाजपाले अवैध घुसपैठविरुद्ध कडा नीति अपनाउने संकेत दिएको छ। यसले भारत–नेपाल खुला सीमाको व्यवस्थापनबारे पनि नयाँ बहस सुरु हुन सक्छ। नेपाल र भारतबीच खुला सीमा ऐतिहासिक र सामाजिक सम्बन्धको आधार भए पनि सुरक्षा संवेदनशीलता बढ्न सक्ने सम्भावना रहन्छ।
३.धार्मिक–सांस्कृतिक प्रभाव
भाजपाको सांस्कृतिक राष्ट्रवादको प्रभाव नेपालमा पनि बहसको विषय बन्न सक्छ। नेपालभित्र हिन्दू राष्ट्र, सांस्कृतिक पहिचान र धार्मिक राजनीतिबारे नयाँ विमर्शलाई यसले अप्रत्यक्ष ऊर्जा दिन सक्छ।
४. क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलन
पूर्वी भारतमा भाजपा सुदृढ हुँदा दक्षिण एशियाली भू–राजनीतिमा भारतको पूर्वी रणनीति थप बलियो हुन सक्छ। बंगलादेश, भूटान र नेपालसँगको क्षेत्रीय कूटनीतिमा बंगालको भूमिका अझ प्रभावकारी बन्ने सम्भावना छ।
निष्कर्ष: पश्चिम बंगालमा भाजपा सरकार गठन हुनु केवल एउटा राज्यको चुनावी परिणाम मात्र होइन, भारतीय राजनीतिमा गहिरो संरचनात्मक परिवर्तनको संकेत हो। भाजपा अब उत्तर र पश्चिम भारतमा सीमित शक्ति नरही पूर्वी भारतमा पनि निर्णायक प्रभाव स्थापित गर्न सफल भएको देखिन्छ। सुवेंन्दु अधिकारी को नेतृत्वमा बन्ने नयाँ सरकारले विकास, सुरक्षा, सांस्कृतिक पुनर्जागरण र प्रशासनिक सुधारका क्षेत्रमा कस्तो परिणाम दिन्छ भन्ने कुरा आगामी वर्षहरूले तय गर्नेछन्।
तर यति निश्चित छ कि बंगाल अब भारतीय राजनीतिको केन्द्रबिन्दु बन्न थालेको छ। यस परिवर्तनले भारतको संघीय राजनीति, आर्थिक दिशा, सांस्कृतिक विमर्श र दक्षिण एशियाली सम्बन्धमा दीर्घकालीन प्रभाव पार्न सक्छ। नेपालका लागि पनि यो केवल छिमेकी राज्यको सत्ता परिवर्तन नभई क्षेत्रीय राजनीति र आर्थिक अवसरसँग जोडिएको महत्वपूर्ण घटनाक्रम बन्ने सम्भावना छ।
