देवेन्द्र के ढुङगाना
भद्रपुर :भारत–बंगलादेश सीमामा घुसपैठ र तस्करी नियन्त्रण गर्न नदी किनारका संवेदनशील क्षेत्रमा सर्प र गोही प्रयोग गर्ने विषयमा आएको समाचारले व्यापक बहस सिर्जना गरेको छ। केही रिपोर्टहरूमा भारतको गृह मन्त्रालयले सीमा सुरक्षा बल (बिएसएफ) लाई यस्तो उपायको सम्भाव्यता अध्ययन गर्न निर्देशन दिएको दाबी गरिएपछि सामाजिक सञ्जालदेखि नागरिकस्तरसम्म चिन्ता र आलोचना देखिएको छ।
यो विषय सुन्दा नै असामान्य लाग्छ, किनभने आधुनिक सीमा सुरक्षा प्रणालीमा प्रविधि, निगरानी ड्रोन, तारबार, र मानव गस्ती जस्ता उपायहरू प्रयोग हुने गर्छन्। तर प्राकृतिक शिकारी जनावरहरूलाई सुरक्षाको साधनको रूपमा प्रयोग गर्ने अवधारणा व्यवहारिक रूपमा कति सम्भव छ भन्ने प्रश्न उठ्छ।
भारत–बंगलादेश सीमा विशेषगरी नदी, दलदल र जटिल भौगोलिक संरचनाले भरिएको क्षेत्र हो। यस्ता क्षेत्रमा अवैध आवागमन र तस्करी नियन्त्रण गर्न चुनौतीपूर्ण हुन्छ भन्ने कुरा सत्य हो। यही कारणले सुरक्षाबलहरूले नयाँ तरिकाहरू खोज्नु अस्वाभाविक होइन। तर जनावरहरू प्रयोग गर्ने विचारले नै धेरै प्रश्नहरू जन्माउँछ—के सर्प र गोहीलाई नियन्त्रण गर्न सकिन्छ? के तिनीहरूले केवल “घुसपैठकर्ता” र स्थानीय बासिन्दा बीच फरक छुट्याउन सक्छन्?
यथार्थमा, यस्तो उपायले जोखिम झनै बढाउन सक्छ। सीमावर्ती क्षेत्रमा बसोबास गर्ने सर्वसाधारण किसान, मछुवारा र बालबालिकाहरू प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुन सक्छन्। प्राकृतिक रूपमा खतरनाक मानिने सर्प र गोही जस्ता जीवहरू अनियन्त्रित रूपमा फैलिँदा मानवीय क्षति हुन सक्ने सम्भावना पनि रहन्छ। त्यसैले सुरक्षाको नाममा अपनाइने कुनै पनि उपायले मानव जीवनलाई थप जोखिममा पार्नु उचित हुँदैन।
यस विषयलाई लिएर उठेको अर्को महत्वपूर्ण प्रश्न मानव अधिकारसँग सम्बन्धित छ। अन्तर्राष्ट्रिय कानुन र मानव अधिकारका मान्यताहरू अनुसार, कुनै पनि देशले सीमामा अवैध प्रवेश गर्ने व्यक्तिहरूलाई समेत बिना प्रक्रिया वा अन्धाधुन्ध क्षति पुर्याउने अधिकार राख्दैन। सीमा सुरक्षाको उद्देश्य नियन्त्रण र व्यवस्थापन हो, न कि भय वा दण्ड सिर्जना गर्ने।
यस सन्दर्भमा आलोचकहरूले यसलाई अतिशयोक्त वा गलत व्याख्या गरिएको समाचारको रूपमा पनि हेरेका छन्। धेरै यस्ता विषयहरू प्रारम्भिक “प्रस्ताव” वा “अध्ययन” स्तरमै सीमित हुन्छन्, तर सार्वजनिक बहसमा ती फरक ढंगले प्रस्तुत हुन सक्छन्। त्यसैले आधिकारिक पुष्टि बिना निष्कर्षमा पुग्नु उचित हुँदैन।
सीमा सुरक्षा जस्तो संवेदनशील विषयमा प्रविधि, सहकार्य र स्थानीय समुदायको सहभागिता नै दिगो समाधान हुन सक्छ। उदाहरणका लागि निगरानी प्रणाली सुदृढ गर्ने, सीमावर्ती बस्तीहरूमा वैकल्पिक जीविकोपार्जनका अवसर सिर्जना गर्ने, र भारत–बंगलादेशबीच समन्वय बढाउने उपायहरू बढी प्रभावकारी देखिन्छन्।
अन्ततः, “सर्प र गोही” जस्ता उपायको चर्चा स्वयंमा प्रतीकात्मक जस्तो देखिन्छ—जसले सीमा सुरक्षामा देखिएको चुनौतीलाई संकेत गर्छ, तर व्यवहारिक समाधानको रूपमा होइन। सुरक्षा नीति निर्माण गर्दा मानवीय सुरक्षा, वैज्ञानिकता र व्यावहारिकताबीच सन्तुलन आवश्यक हुन्छ। कुनै पनि नीति जनताको जीवन र अधिकारसँग प्रत्यक्ष जोडिएको हुन्छ, त्यसैले हतारमा वा भावनात्मक रूपमा लिइने निर्णयहरू दीर्घकालीन रूपमा प्रत्युत्पादक हुन सक्छन्।
