-अपरिचित 'भद्रपुरे'
नेपालको बाम राजनीतिमा पछिल्लो समय देखिएको तरंग सामान्य संगठनात्मक विवादभन्दा धेरै गहिरो संकेत बोकेको छ। नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (एमाले) भित्र युवा नेताहरूले आयोजना गरेको पुनर्जागरण बैठकले केवल नेतृत्व परिवर्तनको माग मात्र उठाएको छैन, यसले पार्टीको संरचना, कार्यशैली र वैचारिक दिशामाथि गम्भीर प्रश्न पनि खडा गरेको छ। विशेषतः केपी शर्मा ओलीको नेतृत्वप्रति खुलेर आलोचना हुनु र वैकल्पिक नेतृत्वको खोजीको निष्कर्षमा पुग्नुले पार्टीभित्रको असन्तुष्टि सतहमा आएको देखिन्छ।
यो घटनालाई बुझ्न ऐतिहासिक पृष्ठभूमिमा फर्किनु आवश्यक हुन्छ। नेपाली बाम आन्दोलन सधैं वैचारिक बहस, वर्गसंघर्षको दृष्टिकोण र सामूहिक नेतृत्वको अभ्यासमा आधारित रहँदै आएको हो। जनआन्दोलन २०४६ र त्यसपछिका राजनीतिक परिवर्तनहरूले बाम शक्तिलाई संस्थागत बनाउने अवसर दिएका थिए। त्यही आधारमा एमालेले एक समय स्थिरता, संगठन र अनुशासनको उदाहरण प्रस्तुत गरेको थियो। तर समयसँगै नेतृत्वको केन्द्रीकरण, गुटगत प्रतिस्पर्धा र अवसरवादी प्रवृत्तिले त्यस आधारलाई कमजोर बनाउँदै लगेको आरोप बारम्बार उठ्दै आएको छ।
हालको पुनर्जागरण बैठकले उठाएका प्रश्नहरू—आन्तरिक लोकतन्त्रको अभाव, युवाको उपेक्षा, गुटबन्दीको आरोप—यी सबै केवल व्यक्तिगत असन्तुष्टि होइनन्। यी संकेत हुन्, पार्टीको निर्णय प्रक्रिया सीमित घेराभित्र सिमित हुँदै गएको छ। यदि पार्टीभित्र बहस, आलोचना र वैचारिक प्रतिस्पर्धाको ठाउँ साँघुरिएको छ भने, त्यसले दीर्घकालीन रूपमा संगठनको जीवन्तता नै कमजोर बनाउँछ। बाम आन्दोलनको शक्ति नै विविध विचारलाई एउटै संरचनाभित्र समेट्ने क्षमतामा हुन्छ, नकि तिनलाई दबाउने प्रवृत्तिमा हो ।
तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—के नेतृत्वको सार्वजनिक आलोचना र “तेजोबध” शैलीले समाधान दिन्छ? इतिहासले देखाएको छ, व्यक्तिकेन्द्रित संघर्षले प्रायः संगठनलाई विभाजनतर्फ धकेल्छ। नेपाली कांग्रेस भित्र पनि विभिन्न समयहरूमा नेतृत्व विवादले पार्टी कमजोर बनेको उदाहरण छ। त्यसैले एमालेभित्र देखिएको यो प्रवृत्ति यदि संस्थागत प्रक्रियाभन्दा बाहिर गयो भने, त्यसले पार्टीको जनआधारमा नकारात्मक असर पार्न सक्छ।
नेतृत्व हस्तान्तरणको संस्कार यहाँको अर्को केन्द्रीय बहस हो। पुराना नेताहरूले निर्माण गरेको संगठनात्मक धरोहरलाई सम्मान गर्दै नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनु—यो सन्तुलन नै स्वस्थ राजनीतिक विकासको आधार हो। यदि पुरानो नेतृत्वलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्ने र नयाँलाई मात्र स्थापित गर्ने प्रवृत्ति बढ्छ भने, त्यसले निरन्तरताको सट्टा विच्छेद ल्याउँछ। अर्कोतर्फ, यदि पुरानो नेतृत्वले परिवर्तनको आवश्यकता स्वीकार नगर्ने हो भने, त्यो पनि संकटको कारण बन्छ। यस अर्थमा अहिलेको विवाद वास्तवमा “व्यक्ति बनाम व्यक्ति” होइन, “संस्कार बनाम परिवर्तन” को बहस हो।
युवाहरूको भूमिका सम्बन्धी प्रश्न पनि गम्भीर छ। कुनै पनि राजनीतिक दलमा नयाँ पुस्ताको सहभागिता केवल संख्यात्मक उपस्थिति होइन, निर्णय प्रक्रियामा प्रभावकारी भूमिका हुनुपर्छ। यदि युवालाई केवल नारामा सीमित गरिन्छ भने, उनीहरूको असन्तुष्टि स्वाभाविक रूपमा विद्रोहमा परिणत हुन्छ। तर त्यो विद्रोहलाई सकारात्मक रूपान्तरणमा कसरी रूपान्तरित गर्ने भन्ने चुनौती नेतृत्व र युवाहरू दुवैको हो।
यस घटनाले नेपाली राजनीतिमा व्यापक प्रभाव पार्ने सम्भावना पनि उत्तिकै छ। एमाले देशको प्रमुख राजनीतिक शक्ति भएकोले, त्यसभित्रको अस्थिरताले समग्र शक्ति सन्तुलनमा असर पार्छ। यदि पार्टी कमजोर भयो भने, त्यसको प्रत्यक्ष लाभ प्रतिस्पर्धी शक्तिहरूलाई जान सक्छ। साथै, बाम आन्दोलनको वैचारिक प्रभावसमेत खस्किन सक्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा नीति निर्माण र राजनीतिक दिशामा परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
अन्ततः अहिलेको अवस्था द्वन्द्व र अवसर दुवैको संगम हो। यदि एमालेले यो असन्तुष्टिलाई संस्थागत बहस, विशेष अधिवेशन र स्पष्ट नीति सुधारमार्फत समाधान गर्न सक्यो भने, यो पुनर्जागरणको सुरुवात बन्न सक्छ। तर यदि यो केवल शक्ति संघर्ष र आरोप–प्रत्यारोपमा सीमित रह्यो भने, यसले पार्टीलाई मात्र होइन, समग्र बाम आन्दोलनलाई कमजोर बनाउने खतरा बढाउँछ।
नेपाली राजनीतिमा बारम्बार दोहोरिने एउटा पाठ यही हो—संवाद र संस्थागत प्रक्रिया बिना गरिएको परिवर्तन टिकाउ हुँदैन। त्यसैले अहिले आवश्यक छ परिपक्वता, सहिष्णुता र स्पष्ट दृष्टि। समयले अवश्य नै यसको मूल्यांकन गर्नेछ, तर आज लिइने निर्णयहरूले भोलिको राजनीतिक दिशालाई निर्धारण गर्नेछ।
