- देवेन्द्र किशोर ढुङगाना
पृथ्वी मानव जीवनको आधारभूत आधार हो। हामीले सास फेर्ने हावा, पिउने पानी, खाद्यान्न उत्पादन गर्ने माटो र जैविक विविधता—यी सबै पृथ्वीले दिएको अमूल्य उपहार हुन्। तर, ती स्रोतहरू असीमित छन। प्रत्येक वर्ष अप्रिल २२ मा मनाइएको पृथ्वी दिवसले मानव र प्रकृतिबीचको सम्बन्धलाई पुनः मूल्याङ्कन गर्न र पृथ्वीको संरक्षणमा हाम्रो दायित्वलाई स्मरण गराउँछ। “सानो कदम, ठूलो प्रभाव” भन्ने अवधारणा आजको सन्दर्भमा अझ सान्दर्भिक बनेको छ, विशेषतः नेपालजस्तो भौगोलिक र जैविक दृष्टिले संवेदनशील देशमा यसको महत्व झनै बढ़ि छ ।
नेपाल प्राकृतिक स्रोत र जैविक विविधताले धनी भए पनि वातावरणीय चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ। जलवायु परिवर्तन, वन फँडानी, प्लास्टिक प्रदूषण, असंयमित शहरीकरण र प्राकृतिक स्रोतहरूको अत्यधिक दोहनले वातावरणमा गम्भीर असर पारिरहेको छ। हिमाली क्षेत्रमा हिमनदी पग्लने दर बढ्दो छ, जसले भविष्यमा पानीको स्रोतमा संकट ल्याउन सक्छ। तराई क्षेत्रमा वन विनाश र अव्यवस्थित बसोबासले वन्यजन्तुहरूको बासस्थान संकटमा परेको छ भने सहरहरूमा बढ्दो प्रदूषणले जनस्वास्थ्यमा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ।
यी समस्याहरूको मूल कारण मानव गतिविधि नै हो। नेपालमा पछिल्लो समय प्लास्टिक प्रयोग अत्यधिक बढेको छ। बजारदेखि घरसम्म एकपटक प्रयोग हुने प्लास्टिक सामग्रीको व्यापक प्रयोगले फोहोर व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण बनेको छ। प्लास्टिक सजिलै नष्ट नहुने भएकाले यो नदी, जमिन र कृषि प्रणालीमा दीर्घकालीन प्रदूषणको स्रोत बन्छ। काठमाडौं उपत्यकाका नदीहरू—विशेषतः बागमती—यस समस्याको ज्वलन्त उदाहरण हुन्, जहाँ प्लास्टिक फोहोरले नदीको स्वरूप नै बिगारेको छ।
तर, यस्ता चुनौतीहरूबीच समाधानका सम्भावनाहरू पनि छन्। पृथ्वी दिवसले यही सन्देश दिन्छ कि परिवर्तनका लागि ठूला योजनाभन्दा साना, निरन्तर प्रयासहरू आवश्यक हुन्छन्। नेपालमा स्थानीय तहदेखि व्यक्तिगत स्तरसम्म अपनाइने साना कदमहरूले ठूलो प्रभाव पार्न सक्छन्।
सबैभन्दा पहिले, फोहोर व्यवस्थापनमा सुधार आवश्यक छ। घरमै फोहोर छुट्याउने (जैविक र अजैविक), पुनः प्रयोगयोग्य सामग्रीको पुनः प्रयोग गर्ने, र प्लास्टिकको प्रयोग घटाउने जस्ता अभ्यासहरू प्रभावकारी हुन सक्छन्। गाउँघरमा परम्परागत रूपमा प्रयोग हुँदै आएका डोको, नाम्लो, माटाका भाँडा जस्ता पर्यावरणमैत्री सामग्रीलाई पुनः प्रोत्साहन दिन सकिन्छ। यसले प्लास्टिकमा निर्भरता घटाउन मद्दत पुर्याउँछ।
ऊर्जा प्रयोगको सन्दर्भमा पनि नेपालमा सकारात्मक पहलहरू भइरहेका छन्। जलविद्युत् उत्पादन बढ्दै गएको अवस्थामा स्वच्छ ऊर्जा प्रयोगलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ। सौर्य ऊर्जा, बायोग्यास जस्ता वैकल्पिक स्रोतहरूको प्रयोग ग्रामीण क्षेत्रमा अझ विस्तार गर्न सकिन्छ। घरमा अनावश्यक बत्ती निभाउने, ऊर्जा-दक्ष उपकरण प्रयोग गर्ने जस्ता साना अभ्यासहरूले पनि ऊर्जा बचतमा योगदान दिन्छन्।
पानी संरक्षण अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। नेपालमा प्रशस्त पानी स्रोत भए पनि व्यवस्थापनको अभावले कतिपय स्थानमा पानीको अभाव देखिन्छ। वर्षा पानी सङ्कलन, पानीको दुरुपयोग रोक्ने, र परम्परागत धाराहरूको संरक्षण गर्ने जस्ता उपायहरू प्रभावकारी हुन सक्छन्। विशेषगरी शहरी क्षेत्रमा पानीको दिगो व्यवस्थापन अत्यावश्यक छ।
वन संरक्षण नेपालको सन्दर्भमा अत्यन्त महत्वपूर्ण विषय हो। नेपालले सामुदायिक वन व्यवस्थापनमार्फत विश्वमै उदाहरणीय काम गरेको छ। तर अझै पनि अवैध कटानी, डढेलो, र पूर्वाधार विकासका कारण वन क्षेत्र प्रभावित भइरहेका छन्। स्थानीय समुदायको सक्रिय सहभागिता, जनचेतना अभिवृद्धि, र कडा कानुनी कार्यान्वयनमार्फत वन संरक्षणलाई थप मजबुत बनाउन आवश्यक छ।
यातायात क्षेत्र पनि प्रदूषणको ठूलो स्रोत बनेको छ। सहरहरूमा सवारी साधनको अत्यधिक प्रयोगले वायु प्रदूषण बढाएको छ। सार्वजनिक यातायातको प्रयोग, साइकल चलाउने, वा हिँड्ने बानी विकास गर्न सकेमा प्रदूषण घटाउन मद्दत मिल्छ। विद्युतीय सवारी साधनको प्रयोगलाई प्रोत्साहन गर्नु पनि दीर्घकालीन समाधान हुन सक्छ।
“हरियो जीवनशैली” अपनाउनु केवल एउटा नारा होइन, व्यवहारिक आवश्यकता हो। यसले हाम्रो दैनिक जीवनका साना निर्णयहरूलाई समेट्छ—जस्तै स्थानीय उत्पादन प्रयोग गर्ने, जैविक खेतीलाई समर्थन गर्ने, अनावश्यक उपभोग घटाउने, र पुनः प्रयोगलाई प्राथमिकता दिने छ । नेपालमा परम्परागत रूपमा रहेका दिगो अभ्यासहरू—जस्तै सामूहिक श्रम (परम्परागत “परमा” प्रणाली), स्थानीय उत्पादनको प्रयोग—लाई आधुनिक सन्दर्भमा पुनः जीवन्त बनाउन सकिन्छ।
शिक्षा र जनचेतना पनि वातावरण संरक्षणका प्रमुख आधार हुन्। विद्यालयस्तरदेखि नै वातावरणीय शिक्षा प्रभावकारी रूपमा लागू गर्न आवश्यक छ। मिडिया, सामाजिक सञ्जाल, र समुदायिक कार्यक्रममार्फत वातावरणीय सन्देश फैलाउन सकिन्छ। जब नागरिक सचेत हुन्छन्, तब नीतिगत परिवर्तन पनि सहज हुन्छ।
अन्ततः, पृथ्वीको संरक्षण केवल सरकार वा कुनै एक संस्थाको जिम्मेवारी होइन; यो प्रत्येक व्यक्तिको साझा कर्तव्य हो। नेपालजस्तो प्राकृतिक रूपमा संवेदनशील देशमा साना गल्तीले पनि ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ भने साना सुधारहरूले ठूलो सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।
पृथ्वी दिवसले हामीलाई सम्झाउँछ कि भविष्य आजकै निर्णयहरूमा निर्भर छ। यदि हामीले अहिले नै जिम्मेवार व्यवहार अपनाएनौं भने आउने पुस्ताले गम्भीर परिणाम भोग्नुपर्नेछ। त्यसैले, “सानो कदम, ठूलो प्रभाव” भन्ने सोचलाई व्यवहारमा उतार्दै, दिगो र सचेत जीवनशैली अपनाउनु आजको आवश्यकता हो। यसरी मात्र हामीले नेपाल र सम्पूर्ण पृथ्वीलाई स्वस्थ, सुरक्षित र समृद्ध बनाउन सक्छौं।
