- देवेन्द्र किशोर ढुङगाना
सिक्किम र दार्जिलिङ क्षेत्र नेपाली भाषा, साहित्य, कला र संस्कृतिको उर्वर भूमिका रूपमा दीर्घकालदेखि परिचित रहँदै आएको छ। यही भूमिमा हुर्किएको सांस्कृतिक चेतना केवल भौगोलिक सीमाभित्र सीमित छैन, यसले विश्वभर फैलिएको गोर्खा समुदायको पहिचान निर्माणमा समेत महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। यसै सन्दर्भमा जीवन शर्मा समकालीन समयका त्यस्ता बहुआयामिक स्रष्टा हुन्, जसले परम्परागत धरोहरलाई जोगाउँदै आधुनिक युगसँग संवाद गर्ने सृजनात्मक पुल निर्माण गरेका छन्।
जीवन शर्माको परिचय केवल गायक वा संगीतकारका रूपमा सीमित छैन। गीतकार, उपन्यासकार, सांस्कृतिक अभियन्ता र प्रशासनिक जिम्मेवारी वहन गर्ने व्यक्तित्वका रूपमा उनको बहुआयामिक उपस्थिति उल्लेखनीय छ। सिक्किम सरकारको मार्केटिङ फेडरेसनमा महाप्रबन्धकको जिम्मेवारी सम्हाल्दै पनि उनले आफ्नो सिर्जनात्मक यात्रालाई निरन्तरता दिएका छन्, जुन स्वयंमा अनुकरणीय अनुशासन र समर्पणको उदाहरण हो। सिक्किम साहित्य परिषद्का पूर्वमहासचिवका रूपमा उनले भाषा र साहित्यको संस्थागत विकासमा खेलेको भूमिका पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण
छ।
दार्जिलिङ–सिक्किम क्षेत्रको ऐतिहासिक योगदानको चर्चा नगरी जीवन शर्माको मूल्याङ्कन अधुरो रहन्छ। यो भूगोलले नेपाली साहित्यमा इन्द्रबहादुर राई, पारिजातसँग संवाद गर्ने वैचारिक धारा, अगम सिंह गिरीको काव्य चेतना, र संगीतमा अम्बर गुरुङजस्ता प्रतिभाहरू जन्माएको छ। ती स्रष्टाहरूले निर्माण गरेको सांस्कृतिक आधार पछिल्लो समय केही हदसम्म ओझेलमा पर्दै गएको अनुभूति गरिँदै गर्दा जीवन शर्माजस्ता स्रष्टाहरूको सक्रियता सांस्कृतिक निरन्तरताको संकेतका रूपमा देखिन्छ।
उनका गीतहरू—‘माटोको सुभास’, ‘टुटेको विश्वास’, ‘यो मन मान्दैन’, ‘जीवन रहरमै’—आदि केवल शब्द र धुनको संयोजन मात्र होइनन्, ती समाज, भावना र समयका अभिव्यक्ति हुन्। स्वरूपराज आचार्य र अञ्जु पन्तजस्ता स्थापित कलाकारहरूसँगको सहकार्यले उनको सिर्जनालाई अझ व्यापक श्रोतामाझ पुर्याएको छ। त्यस्तै, ‘आऊ हामी प्रेम गरौं’ वा ‘डाँडापाखा हरियाली’ जस्ता गीतहरूले नेपाली जीवनशैली, प्रकृति र भावनात्मक संसारलाई जीवन्त बनाएका छन्।
संगीतसँगै साहित्यमा उनको उपस्थिति पनि सशक्त छ। ‘इनभिन्सिबल लभ’ र ‘मेमोरी अफ सेभियर’ जस्ता कृतिहरूले जीवन, प्रेम, पीडा र सामाजिक यथार्थलाई समेट्ने प्रयास गरेका छन्। यसले उनलाई केवल मनोरञ्जनकर्मी नभई विचारशील स्रष्टाका रूपमा स्थापित गर्छ। उनको लेखनमा व्यक्तिगत अनुभूति र सामाजिक यथार्थबीचको सन्तुलन देखिन्छ, जुन समकालीन साहित्यका लागि महत्वपूर्ण पक्ष हो।
तर, जीवन शर्माको सृजनात्मक दृष्टिकोण केवल सिर्जनामा सीमित छैन; यसमा आलोचनात्मक चेत पनि समावेश छ। पछिल्लो समय बढ्दो ‘भाइरल’ संस्कृतिप्रति उनको चिन्ता गहिरो छ। प्रविधिको विकासले सिर्जनालाई सहज बनाएको भए पनि त्यसले कला र संगीतको आत्मामा असर पुर्याएको उनको ठम्याइ छ। अटो–ट्युन र क्षणिक लोकप्रियतामा आधारित प्रवृत्तिले दीर्घकालीन साधनालाई ओझेलमा पार्ने खतरा उनले औंल्याएका छन्। यस सन्दर्भमा उनले साधना, अध्ययन र निरन्तरताको महत्वमा दिएको जोड समकालीन सर्जकहरूका लागि मार्गदर्शक सन्देश हो।
गोर्खा समाजको ऐतिहासिक सन्दर्भमा हेर्दा, भाषा र संस्कृतिको संरक्षण सधैं चुनौतीपूर्ण विषय रहँदै आएको छ। भारतमा बसोबास गर्ने नेपालीभाषी समुदायले आफ्नो पहिचान जोगाउन साहित्य, संगीत र सांस्कृतिक आन्दोलनलाई माध्यम बनाएको इतिहास छ। यस संघर्षपूर्ण यात्रामा जीवन शर्माजस्ता स्रष्टाहरूको भूमिका केवल सिर्जनात्मक नभई पहिचानको संरक्षणसँग पनि जोडिएको छ। उनले सिर्जना गरेका कृतिहरूले गोर्खा समुदायको भावनात्मक र सांस्कृतिक यथार्थलाई अभिव्यक्त गर्ने काम गरेका छन्।
प्रशासनिक जिम्मेवारी र सिर्जनात्मक यात्राबीच सन्तुलन कायम गर्नु सहज कार्य होइन। तर, जीवन शर्माले यसलाई जीवनशैलीकै रूपमा आत्मसात गरेका छन्। कार्यक्षेत्रपछि बाँकी समयलाई संगीत र साहित्यमा समर्पित गर्ने उनको अभ्यासले निरन्तरता र अनुशासनको महत्वलाई स्पष्ट पार्छ। यही निरन्तरताले उनलाई समकालीन स्रष्टाहरूबीच विशिष्ट बनाएको छ।
अन्ततः, जीवन शर्मा केवल एक व्यक्तित्व होइनन्; उनी एक प्रवृत्ति, एक सांस्कृतिक चेतना र एक सेतु हुन्—जसले विगत, वर्तमान र भविष्यलाई जोड्ने काम गरिरहेका छन्। सिक्किम–दार्जिलिङको सांस्कृतिक विरासतलाई पुनर्जीवित गर्दै नयाँ पुस्तासम्म पुर्याउने उनको प्रयास सराहनीय मात्र होइन, आवश्यक पनि छ। उनका सिर्जनाले स्मृतिलाई जीवन्त बनाउँदै भविष्यका लागि प्रेरणाको स्रोत प्रदान गरेका छन्। यस अर्थमा, जीवन शर्मा समकालीन नेपाली कला, साहित्य र संगीतका महत्वपूर्ण संवाहकका रूपमा स्थापित छन्।
भद्रपुर, झापा
